Zespół suchego oka - jak się objawia i jak leczyć suche oko?

Dyskomfort oczu, przemijające zaburzenia ostrości widzenia czy nadmierne łzawienie nie zawsze są wynikiem zmęczenia wzroku. Coraz więcej badań wskazuje, że u podłoża tych objawów często leży zespół suchego oka. Jak objawia się zespół suchego oka i jak go leczyć?

Zespół suchego oka - co to jest?

Zespół suchego oka to przewlekła choroba powierzchni oka, w której dochodzi do zaburzeń w funkcjonowaniu filmu łzowego. Film łzowy to z kolei cienka warstwa pokrywająca rogówkę i spojówkę, zbudowana z trzech współdziałających warstw: lipidowej, wodnej i mucynowej. Jego zadaniem jest nawilżanie oka, ochrona przed drobnoustrojami, dostarczanie tlenu i substancji odżywczych do rogówki oraz zapewnienie prawidłowej ostrości widzenia. Gdy któraś z tych warstw funkcjonuje nieprawidłowo, wówczas powierzchnia oka przestaje być odpowiednio chroniona.

W przebiegu zespołu suchego oka może dochodzić zarówno do zmniejszonej produkcji łez, jak i do ich nadmiernego odparowywania. W pierwszyn przypadku gruczoły łzowe wytwarzają zbyt małą ilość łez, natomiast w drugim łzy tracą stabilność i zbyt szybko odparowują z powierzchni oka, często na skutek zaburzeń warstwy lipidowej. W obu sytuacjach film łzowy staje się niestabilny, co prowadzi do odsłonięcia i podrażnienia nabłonka rogówki oraz spojówki.

Zgodnie z aktualnymi definicjami medycznymi zespół suchego oka ma charakter choroby wieloczynnikowej i zapalnej. Oznacza to, że w jego rozwoju uczestniczą nie tylko zaburzenia mechaniczne związane z łzami, ale również procesy zapalne i nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego. Przewlekłe niedostateczne nawilżenie powierzchni oka sprzyja mikrouszkodzeniom, zwiększa wrażliwość zakończeń nerwowych i prowadzi do nasilenia objawów.

Jakie są objawy zespołu suchego oka?

Objawy zespołu suchego oka mogą mieć różne nasilenie i często nasilają się podczas pracy przy komputerze, w ogrzewanych lub klimatyzowanych pomieszczeniach oraz przy długotrwałym skupieniu wzroku. Do najczęściej zgłaszanych objawów należą:

• Uczucie suchości i piasku pod powiekami - jedno z najbardziej typowych dolegliwości, często opisywane jako wrażenie obecności ciała obcego w oku, 
• Pieczenie, szczypanie lub kłucie oczu - objawy wynikające z podrażnienia nabłonka rogówki i spojówki, 
• Zaczerwienienie oczu - efekt rozszerzenia naczyń krwionośnych w odpowiedzi na przewlekłe podrażnienie i stan zapalny, 
• Nadmierne łzawienie - paradoksalny objaw, będący reakcją obronną oka na suchość; łzy te są jednak niskiej jakości i nie zapewniają prawidłowego nawilżenia, 
• Uczucie zmęczenia oczu - nasilające się pod koniec dnia, szczególnie po długej pracy wzrokowej, 
• Przemijające zaburzenia ostrości widzenia - pogorszenie widienia, które poprawia się po mrugnięciu lub zastosowaniu kropli nawilżających, 
• Nadwrażliwość na światło (światłowstręt) - zwiększona reakcja na jasne światło, zwłaszcza przy długotrwałym niedoborze łez,
• Dyskomfort przy noszeniu soczewek kontaktowych - uczucie suchości, pieczenia lub konieczność wcześniejszego zdejmowania soczewek.

Warto podkreślić, że objawy zespołu suchego oka mogą być niespecyficzne i zmienne w czasie. U części osób dominują dolegliwości subiektywne przy niewielkich zmianach w badaniu okulistycznym, u innych natomiast objawy są mniej nasilone, mimo wyraźnych zaburzeń powierzchni oka. Jeśli dolegliwości utrzymują się przewlekle lub stopniowo się nasilają, wskazana jest konsultacja okulistyczna w celu potwierdzenia rozpoznania i dobrania odpowiedniego leczenia.

Przyczyny zespołu suchego oka

Zespół suchego oka jest schorzeniem o złożonym, wieloczynnikowym podłożu. Do rozwoju objawów dochodzi wówczas, gdy zaburzona zostaje produkcja łez, ich skład lub stabilność filmu łzowego. U wielu osób na wystąpienie choroby wpływa jednocześnie kilka czynników, które wzajemnie się nasilają. Do najczęstszych przyczyn zespołu suchego oka należą:

• Zmniejszona produkcja łez - związana z nieprawidłową pracą gruczołów łzowych; częściej występuje u osób starszych oraz w przebiegu niektórych chorób przewlekłych, 
• Nadmierne parowanie łez - najczęściej wynik zaburzeń warstwy lipidowej filmu łzowego, które prowadzą do szybkiego wysychania powierzchni oka, 
• Zaburzenia pracy gruczołów Meiboma - nieprawidłowe wydzielanie lipidów powoduje niestabilność filmu łzowego i zwiększa podatność oka na podrażnienia, 
• Długotrwała praca wzrokowa - praca przy komputerze, smartfonie lub czytanie zmniejszają częstość mrugania, co sprzyja wysychaniu oczu, 
• Czynniki środowiskowe - suche powietrze, klimatyzacja, ogrzewanie, wiatr, dym tytoniowy oraz zanieczyszczenia powietrza zwiększają parowanie łez, 
• Noszenie soczewek kontaktowych - długotrwałe lub nieprawidłowe stosowanie soczewek może zaburzać film łzowy i prowadzić do podrażnienia powierzchni oka, 
• Zmiany hormonalne - szczególnie u kobiet w okresie menopauzy, ciąży lub podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej, 
• Choroby ogólnoustrojowe - m.in. choroby autoimmunologiczne (np. zespół Sjogrena), cukrzyca, choroby tarczycy, 
• Stosowanie niektórych leków - leki przeciwhistaminowe, przeciwdepresyjne, beta-blokery, diuretyki oraz doustne środki antykoncepcyjne mogą zmniejszać wydzielanie łez, 
• Zabiegi okulistyczne - np. operacje refrakcyjne, które mogą czasowo lub trwale zaburzać czucie rogówki i produkcję łez.

Jak leczyć zespół suchego oka?

Leczenie zespołu suchego oka zależy od przyczyny, nasilenia objawów oraz stopnia uszkodzenia powierzchni oka. W większości przypadków leczenie ma charakter długotrwały i wymaga regularności, ponieważ schorzenie to często przebiega przewlekle i ma tendencję do nawrotów. Celem terapii jest poprawa jakości i stabilności filmu łzowego, zmniejszenie stanu zapalnego oraz ochrona powierzchni oka przed dalszym podrażnieniem.

Podstawą leczenia są preparaty nawilżające w postaci kropli do oczu, tzw. sztuczne łzy. Stosuje się je regularnie, a nie wyłącznie doraźnie, po to, aby utrzymać odpowiednie nawilżenie powierzchni oka. W zależności od potrzeb mogą to być preparaty bez konserwantów, zawierające kwas hialuronowy, trehalozę, ektoinę lub inne substancje stabilizujące film łzowy. W cięższych postaciach choroby pomocne bywają również żele lub maści okulistyczne stosowane na noc.

W przypadku zespołu suchego oka związanego z nadmiernym parowaniem łez istotne znaczenie ma leczenie zaburzeń pracy gruczołów Meiboma. Może ono obejmować regularne ciepłe okłady na powieki, delikatny masaż brzegów powiek oraz higienę powiek przy użyciu specjalnych preparatów. Takie postępowanie poprawia skład warstwy lipidowej filmu łzowego i zmniejsza szybkość parowania łez.

Jeśli w obrazie choroby dominuje stan zapalny, lekarz może zalecić czasowe stosowanie kropli przeciwzapalnych, np. glikokortykosteroidów w niskich dawkach lub leków immunomodulujących. Leczenie to zawsze powinno odbywać się pod kontrolą okulisty ze względu na możliwe działania 

niepożądane.

Ważnym elementem terapii jest także modyfikacja czynników środowiskowych i stylu życia. Obejmuje ona regularne przerwy podczas pracy przy komputerze, świadome mruganie, unikanie dymu tytoniowego i klimatyzacji, a także dbanie o odpowiednie nawilżenie powietrza w pomieszczeniach. U części pacjentów pomocne jest również ograniczenie czasu noszenia soczewek kontaktowych lub zmiana ich rodzaju.

Bibliografia

Garaszczuk, K, I. (2019). Zespół suchego oka – rekomendowany protokół diagnostyczny

Misiuk-Hojło, M. i in. (2020). Lato, koronawirus i zespół suchego oka – skuteczne metody leczenia

Sendecka, M. i in. (2004). CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA I CZYNNIKI RYZYKA ZESPOŁU SUCHEGO OKA

Janik, K. i in. (2013). Zespół „suchego oka” — możliwości leczenia z wykorzystaniem autologicznych „sztucznych łez”