Dżuma płucna – jak szybko rozwija się choroba i jakie daje objawy?

Może rozwijać się bardzo szybko i prowadzić do ciężkiego zapalenia płuc, niewydolności oddechowej i sepsy. Wczesne rozpoznanie oraz szybkie wdrożenie antybiotykoterapii mają zasadnicze znaczenie dla rokowania.

W przeciwieństwie do dżumy dymieniczej, która najczęściej przenosi się na człowieka przez ukąszenie zakażonej pchły, dżuma płucna może szerzyć się między ludźmi drogą kropelkową. Sprawdź, jak dochodzi do zakażenia i jak wyglądają objawy, a także na czym polegają diagnostyka i leczenie.

Najważniejsze informacje

• Dżuma płucna może przenosić się z człowieka na człowieka za pośrednictwem zakaźnych kropelek wydzieliny z dróg oddechowych.

• Okres inkubacji pierwotnej dżumy płucnej wynosi zwykle 1–3 dni.

• Pierwsze objawy mogą pojawić się już w ciągu 24 godzin, a niekiedy wcześniej. 

• Do typowych objawów należą gorączka, dreszcze, osłabienie, kaszel, ból w klatce piersiowej i duszność. Może również wystąpić krwioplucie.

• Nieleczona dżuma płucna może prowadzić do zgonu już w ciągu 18–24 godzin od początku choroby. Szybkie wdrożenie antybiotykoterapii znacząco zwiększa szanse na przeżycie. 

• Leczenie należy wdrożyć już przy uzasadnionym podejrzeniu choroby, bez czekania na potwierdzenie laboratoryjne.

• Osoby, które miały bliski kontakt z chorym, mogą wymagać profilaktycznej antybiotykoterapii.

Doniesienia o dżumie w Irkucku – co aktualnie wiadomo?

Dżuma płucna ponownie pojawiła się w doniesieniach medialnych po śmierci pracownicy instytutu badawczego w Irkucku w Rosji. WHO zwróciła się do rosyjskich władz o dodatkowe informacje w tej sprawie. Na ten moment nie ma oficjalnego potwierdzenia, że śmierć pracownicy była związana z dżumą, dlatego nie można mówić o potwierdzonym ognisku tej choroby w Rosji. 

Czym jest bakteria Yersinia pestis?

Yersinia pestis, nazywana pałeczką dżumy, jest bakterią odzwierzęcą. Występuje naturalnie wśród małych ssaków, zwłaszcza gryzoni, a między zwierzętami przenoszą ją zakażone pchły. Człowiek może zakazić się na kilka sposobów:

• po ukąszeniu zakażonej pchły,

• przez kontakt z zakażonymi tkankami lub materiałem biologicznym,

• przez wdychanie zakaźnych kropelek wydzieliny oddechowej chorego człowieka lub zwierzęcia.

Pałeczka dżumy wyewoluowała z bakterii Yersinia pseudotuberculosis, związanej przede wszystkim z zakażeniami przewodu pokarmowego. W toku ewolucji nabyła cechy, które zwiększyły jej zdolność do wywoływania ciężkich zakażeń i przystosowania się do różnych gospodarzy.

O jej zjadliwości decydują między innymi białka i inne czynniki wirulencji, które ułatwiają bakteriom namnażanie się, szerzenie się w tkankach oraz unikanie odpowiedzi immunologicznej gospodarza.

W jaki sposób bakteria Yersinia pestis wywołuje dżumę płucną?

Yersinia pestis jest w stanie osłabiać działanie układu odpornościowego. Wykorzystuje do tego m.in. system sekrecji typu III (T3SS), który umożliwia jej wprowadzanie do komórek odpornościowych białek Yops. Białka te utrudniają komórkom pochłanianie i niszczenie bakterii oraz zakłócają sygnały uczestniczące w rozwoju reakcji zapalnej.

Ważną rolę odgrywa również białko Pla, które aktywuje plazminogen i sprzyja rozkładowi fibryny. Ułatwia to bakteriom szerzenie się w tkankach. 

Przebieg choroby zależy jednak od współdziałania różnych czynników wirulencji, odpowiedzi organizmu i tempa rozwoju zakażenia. W dżumie płucnej stan zapalny i uszkodzenie tkanki płucnej mogą zaburzać wymianę gazową, a w ciężkich przypadkach prowadzić do ostrej niewydolności oddechowej.

Dżuma płucna pierwotna i wtórna – czym się różnią?

Dżuma płucna może rozwinąć się na dwa sposoby.

1. Pierwotna dżuma płucna występuje, gdy bakterie dostają się bezpośrednio do dolnych dróg oddechowych, np. wskutek wdychania zakaźnych kropelek wydzieliny oddechowej osoby chorej lub zakażonego zwierzęcia. Objawy rozwijają się po okresie inkubacji, który zwykle wynosi 1–3 dni.

2. Wtórna dżuma płucna jest powikłaniem innej postaci dżumy, najczęściej dymieniczej lub septycznej. W tym przypadku bakterie docierają do płuc wraz z krwią. Jeśli dojdzie do zajęcia układu oddechowego i rozwoju zakaźnego kaszlu, chory może również stanowić źródło zakażenia dla innych osób.

Jak szybko rozwija się dżuma płucna?

Okres inkubacji pierwotnej dżumy płucnej wynosi zwykle 1–3 dni, choć objawy mogą wystąpić już po 24 godzinach. 

Choroba często rozpoczyna się nagle, objawami ogólnymi przypominającymi grypę lub inną ostrą infekcję. Stan pacjenta może jednak pogarszać się szybko, a wkrótce po wystąpieniu gorączki mogą pojawić się dolegliwości ze strony układu oddechowego.

Nie ma jednego ściśle określonego schematu przebiegu choroby. Tempo narastania objawów zależy między innymi od charakteru zakażenia i stanu pacjenta. Nie można zatem przyjąć, że pierwsza doba zawsze przebiega bezobjawowo, a druga rozpoczyna określoną fazę zapalenia.

Nieleczona dżuma płucna może doprowadzić do zgonu już w ciągu 18–24 godzin od początku choroby. Przy uzasadnionym podejrzeniu zakażenia leczenie należy rozpocząć natychmiast, bez czekania na dalszy rozwój objawów.

Jakie są objawy dżumy płucnej?

Pierwsze objawy często mają charakter ogólnoustrojowy. Należą do nich:

• nagła, wysoka gorączka i silne dreszcze,

• znaczne osłabienie,

• bóle głowy i mięśni,

• nudności i wymioty.

W miarę rozwoju zakażenia pojawiają się objawy ze strony układu oddechowego:

• kaszel, często z odkrztuszaniem wydzieliny,

• ból w klatce piersiowej,

• narastająca duszność,

• krwioplucie, niekiedy z obecnością pienistej, podbarwionej krwią plwociny.

W ciężkich przypadkach może dojść do ostrej niewydolności oddechowej, sepsy i wstrząsu septycznego. Zaburzenia krzepnięcia oraz niewydolność innych narządów również mogą być powikłaniami ciężkiego zakażenia.

Objawy nie zawsze występują w tej samej kolejności i z jednakowym nasileniem. Sama gorączka czy kaszel nie pozwala rozpoznać dżumy płucnej – konieczne jest uwzględnienie historii ekspozycji i przeprowadzenie odpowiedniej diagnostyki.

Jak diagnozuje się dżumę płucną?

Istotne znaczenie ma wywiad obejmujący niedawne podróże do obszarów, w których występuje dżuma, kontakt z dzikimi gryzoniami lub innymi potencjalnie zakażonymi zwierzętami, a także bliski kontakt z osobą chorą.

W diagnostyce wykorzystuje się materiał pobrany od pacjenta, między innymi krew lub plwocinę. W zależności od sytuacji wykonuje się posiewy, badania molekularne, takie jak PCR, oraz inne badania potwierdzające zakażenie. Materiał do badań należy pobrać przed rozpoczęciem leczenia, jeśli jest to możliwe, ale nie wolno z tego powodu opóźniać podania antybiotyku.

W przypadku podejrzenia dżumy należy niezwłocznie powiadomić właściwe służby sanitarne. Laboratorium trzeba uprzedzić o podejrzeniu zakażenia jeszcze przed przekazaniem materiału do badań. Pozwala to dobrać odpowiednie metody diagnostyczne i zastosować środki ochrony personelu.

Leczenie dżumy płucnej – dlaczego liczy się czas?

Najważniejszym krokiem jest szybkie podanie odpowiednich antybiotyków. Wybór leku zależy między innymi od ciężkości choroby, stanu pacjenta, przeciwwskazań i obowiązujących zaleceń medycznych.

W leczeniu dżumy stosuje się między innymi gentamycynę i fluorochinolony, takie jak ciprofloksacyna oraz lewofloksacyna. W zależności od sytuacji klinicznej lekarze mogą również wykorzystać doksycyklinę lub inne antybiotyki uwzględnione w zaleceniach. Wybór preparatu zależy od specyfiki choroby i stanu pacjenta.

Przy ciężkiej dżumie płucnej lub septycznej lekarze mogą na początku zastosować dwa antybiotyki z różnych grup. W innych sytuacjach możliwe jest leczenie jednym lekiem. Schemat terapii dobiera się zgodnie z aktualnymi wytycznymi i stanem pacjenta. Leczenie rozpoczyna się już przy podejrzeniu dżumy, bez oczekiwania na ostateczne potwierdzenie laboratoryjne. Zgodnie z zaleceniami CDC typowy czas antybiotykoterapii wynosi 10–14 dni, choć w niektórych przypadkach może być dłuższy.

Rokowanie zależy w dużej mierze od tego, jak szybko rozpoznano zakażenie i rozpoczęto leczenie. Nieleczona dżuma płucna jest niemal zawsze śmiertelna, natomiast wczesna antybiotykoterapia istotnie zwiększa szansę na przeżycie.

Jak wygląda izolacja osoby chorej i osób, które miały z nią kontakt?

Ze względu na możliwość transmisji drogą kropelkową pacjent z podejrzeniem lub rozpoznaniem dżumy płucnej wymaga odpowiedniej izolacji. Personel stosuje środki ochrony indywidualnej, w tym maskę medyczną, ochronę oczu, fartuch i rękawiczki, zgodnie z obowiązującymi procedurami. Podczas procedur generujących aerozol mogą być wymagane dodatkowe zabezpieczenia dróg oddechowych.

Według zaleceń CDC środki ostrożności związane z transmisją kropelkową można zakończyć po co najmniej 48 godzinach skutecznej antybiotykoterapii, jeśli stan kliniczny pacjenta uległ poprawie. Decyzja zależy od oceny stanu chorego i obowiązujących procedur.

Osoby, które miały bliski, długotrwały kontakt z chorym na dżumę płucną bez odpowiedniej ochrony, mogą wymagać profilaktycznej antybiotykoterapii. W takich przypadkach zwykle zaleca się siedmiodniową profilaktykę poekspozycyjną. Podobne postępowanie może dotyczyć osób narażonych na bezpośredni kontakt z zakaźnymi płynami lub tkankami.

Uwaga: nie oznacza to, że każda osoba znajdująca się w odległości mniejszej niż dwa metry od chorego automatycznie wymaga antybiotyku. Ryzyko oceniają odpowiednie służby medyczne i specjaliści na podstawie okoliczności ekspozycji.

Gdzie na świecie występuje dżuma?

Bakteria nadal krąży w populacjach zwierząt na niektórych obszarach świata, a sporadyczne zachorowania u ludzi występują przede wszystkim w regionach endemicznych.

Według WHO większość przypadków zgłaszanych w ostatnich dekadach dotyczy Afryki, w szczególności Demokratycznej Republiki Konga i Madagaskaru. Zachorowania występują również w innych częściach świata, między innymi na zachodzie Stanów Zjednoczonych.

Nie można przyjąć założenia, że dżuma płucna regularnie występuje we wszystkich tych regionach. Dane epidemiologiczne dotyczą dżumy jako całości, a poszczególne postacie choroby mogą mieć różną częstość występowania.

Sytuacja epidemiologiczna może się zmieniać, dlatego dane o zachorowaniach i zalecenia dla podróżnych warto sprawdzać w komunikatach GIS i WHO.