Zespół przewlekłego zmęczenia - przyczyny, objawy, leczenie

Ciągłe zmęczenie, które nie ustępuje mimo snu i odpoczynku, trudności z koncentracją, nadwrażliwość na dźwięki czy światło - to objawy, które mogą wskazywać na zespół przewlekłego zmęczenia. Czym jest zespół przewlekłego zmęczenia i jak sobie z nim radzić?

Zespół przewlekłego zmęczenia - co to jest?

Zespół przewlekłego zmęczenia (ang. chronic fatigue syndrome, CFS), określany również jako encefalopatia mięśniowo-zapalna (ME/CFS), to poważna, przewlekła choroba charakteryzująca się długotrwałym, głębokim zmęczeniem, które nie ustępuje po odpoczynku i znacząco ogranicza codzienne funkcjonowanie.

Zmęczenie w CFS nie wynika z wysiłku fizycznego czy psychicznego i nie może być wytłumaczone innymi schorzeniami medycznymi. Objawy utrzymują się przez co najmniej 6 miesięcy, a ich nasilenie może ulegać wahaniom. U części osób choroba ma nagły początek, np. jej objawy pojawiają się zaraz po infekcji wirusowej. U innych osób z kolei choroba rozwija się stopniowo.

Charakterystycznym objawem zespołu przewlekłego zmęczenia jest tzw. nietolerancja wysiłku, czyli pogorszenie samopoczucia po nawet niewielkiej aktywności fizycznej lub umysłowej, które może utrzymywać się przez wiele godzin lub dni. Zespół przewlekłego zmęczenia często współwystępuje również z zaburzeniami snu, bólami mięśni i stawów, trudnościami z koncentracją oraz nadwrażliwością na bodźce.

Objawy zespołu przewlekłego zmęczenia

Objawy zespołu przewlekłego zmęczenia to m.in.:

• Długotrwałe, głębokiego zmęczenie - które nie ustępuje pomimo odpoczynku i znacznie ogranicza codzienne funkcjonowanie,

• Nietolerancja wysiłku - pogorszenie objawów nawet po niewielkiej aktywności fizycznej lub psychicznej,

• Zaburzenia snu - mimo długiego snu osoby z zespołem przewlekłego zmęczenia pozostają niewyspani. Częściej cierpią na bezsenność, płytki sen,

• Problemy poznawcze tzw. mgła mózgowa - trudności z koncentracją, spowolnienie myślenia, problemy z pamięcią, dezorientacja, zawroty głowy, 

• Bóle mięśni i stawów - niekiedy przypominające objawy grypodobone, 

• Objawy ze strony układu pokarmowego - nudności, bóle brzucha itp.,

• Wrażliwość na bodźce - na dźwięki, światło, hałasy, zapach, dotyk itd.

Jakie są przyczyny ciągłego zmęczenia?

Zespół przewlekłego zmęczenia nie ma jednej konkretnej przyczyny. Uważa się, że za jego rozwój odpowiada współwystępowanie kilku czynników: biologicznych, immunologicznych i środowiskowych. Badania wskazują na następujące możliwe mechanizmy:

• Infekcje wirusowe i bakteryjne - u części pacjentów zespół przewlekłego zmęczenia pojawia się po przebytych infekcjach, np. wirusem cytomegalii, wirusem grypy, SARS-COV-2,

• Zaburzenia pracy układu odpornościowego - u osób z przewlekłym zespołem zmęczenia obserwuje się przewlekłą aktywację układu immunologicznego, podwyższone stężenie cytokin prozapalnych oraz obniżoną liczbę komórek NK,

• Nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu nerwowego - u pacjentów z CFS mogą występować zaburzenia autonomicznego układu nerwowego, a także zmiany w metabolizmie mózgowym i poziomie neuroprzekaźników,

• Zaburzenia metaboliczne i mitochondrialne - badania sugerują, że u osób z zespołem przewlekłego zmęczenia dochodzi do nieprawidłowego wytwarzania energii na poziomie komórkowym, co poniekąd może tłumaczyć nasilone zmęczenie po nawet niewielkim wysiłku,

• Czynniki psychologiczne - choć nie są bezpośrednią przyczyną, to jednak depresja, przewlekły stres, trauma lub długotrwałe obciążenie psychiczne mogą osłabiać organizm i sprzyjać wystąpieniu objawów zespołu przewlekłego zmęczenia. 

Warto podkreślić, że zespół przewlekłego zmęczenia może wystąpić u osób w każdym wieku, niezależnie od płci. Chorobę te rozpoznaje się jednak dwa razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. 

Jak pokonać ciągłe zmęczenie?

Niestety nie ma jednej skuteczniej metody leczenia zespołu przewlekłego zmęczenia. Leczenie ma zazwyczaj charakter objawowy i jego celem jest poprawa codziennego funkcjonowania pacjentów. 

U części osób z zespołem przewlekłego zmęczenia stosuje się farmakoterapię, która łagodzi dolegliwości, takie jak np. zaburzenia snu, bóle mięśni, brzucha czy nasilony lęk. Nie istnieje jednak konkretny lek, który leczyłby przyczynę zespołu przewlekłego zmęczenia. Jak więc radzić sobie z przewlekłym zmęczeniem na co dzień?

Wprowadź stopniową aktywność fizyczną

W zespole przewlekłego zmęczenia pomocne może być wprowadzenie łagodnych form aktywności fizycznej, takich jak np. spacery czy ćwiczenia rozciągające. Celem aktywności jest natomiast stopniowe przywracanie sprawności oraz poprawa tolerancji wysiłku. Badania pokazują bowiem, że łagodne formy ruchu mogą wspierać funkcjonowanie układu nerwowego i krążenia, a także poprawiać jakość snu i samopoczucie psychiczne.

Zarządzanie energię, tzw. pacing

Kolejny sposób na permanentne zmęczenie polega na monitorowaniu poziomu energii w ciągu dnia i planowaniu działań w taki sposób, aby nie doprowadzać do przeciążenia organizmu. Chodzi o unikanie tzw. cyklu przeciążenia i załamania: przeplatania okresów nadmiernej aktywności z długim czasem regeneracji.

Wyrównanie niedoborów suplementacją

U części osób z zespołem przewlekłego zmęczenia stwierdza się niedobory niektórych składników, które wpływają na funkcjonowanie układu nerwowego, odpornościowego i energetycznego. Najczęściej dotyczą one witaminy B12, witaminy D oraz żelaza (ocenianego na podstawie poziomu ferrytyny). Niedobory te nie są bezpośrednią przyczyną zespołu, ale mogą nasilać uczucie zmęczenia, pogarszać nastrój, koncentrację czy jakość snu, dlatego zaleca się ich suplementację. 

Zadbaj o sen 

Osoby z zespołem przewlekłego zmęczenia bardzo często zmagają się z zaburzeniami snu. Warto więc zadbać o higienę snu, czyli warunki i nawyki, które wspierają zasypianie i poprawiają jakość nocnego odpoczynku. Nawet jeśli sen nie przynosi pełnej regeneracji, jego regularność i jakość mogą wpływać na poziom energii w ciągu dnia, zmniejszać napięcie i poprawiać funkcjonowanie układu nerwowego.

Jak to zrobić?

• chodź spać i wstawaj o stałych porach,

• nie korzystaj z urządzeń elektronicznych na min. 1 godzinę przed snem,

• unikaj kofeiny, alkoholu i obfitych posiłków wieczorem,

• zadbaj o wyciszenie przed snem,

• utrzymaj w sypialni odpowiednie warunki - przewietrz przed snem, zadbaj o ciszę, odpowiednie zaciemnienie. 

Profesjonalne wsparcie psychologiczne

Choć zespół przewlekłego zmęczenia nie jest chorobą spowodowaną trudnościami o podłożu psychicznym, to tego typu przewlekłe dolegliwości mogą znacząco wpływać na samopoczucie, poczucie sprawczości i jakość życia. Z tego też pwodou w zespole przewlekłego zmęczenia często zaleca się udział w psychoterapii, może pomóc w lepszym radzeniu sobie z codziennymi trudnościami, napięciem emocjonalnym i frustracją związaną z chorobą.