Syndrom sztokholmski - czym jest i jak się objawia?

Syndrom sztokholmski opisuje niecodzienną relację, która tworzy się między ofiarą a jej oprawcą. Najczęściej o zjawisku tym słyszy się w kontekście ofiar porwań, choć tak naprawdę z syndromem sztokholmskim możemy mieć do czynienia na co dzień. Jak objawia się syndrom sztokholmski? Dlaczego ofiara przywiązuje się do swojego sprawcy?

Co to jest syndrom sztokholmski?

Syndrom sztokholmski to termin wprowadzony przez szwedzkiego psychiatrę Nilsa Bejerota, który nawiązywał do głośnej akcji uwalniania zakładników w banku w Sztokholmie w 1973 r. Nazwa syndrom sztokholmski opisuje reakcję zakładników, którzy zamiast czuć wrogość wobec swoich oprawców, zaczęli odczuwać wobec nich empatię. Zakładnicy bronili swoich oprawców, zorganizowali nawet zbiórkę pieniędzy na opłacenie ich adwokata. Co więcej, jedna z zakładniczek po uwolnieniu, odwiedzała jednego z oprawców w więzieniu, a później się z nim zaręczyła. 

Syndrom sztokholmski pojawia się przede wszystkim w sytuacjach traumatycznych i zagrażających, związanych z silnym stresem, lękiem i traumą. Opisuje on złożoną więź emocjonalną, która powstaje między ofiarą a sprawcą. Syndrom ten może wystąpić w różnych sytuacjach, nie tylko w obliczu porwań, ale i przemocy domowej, przemocy psychicznej, seksualnej, fizycznej, mobbingu oraz niewoli. 

Choć syndrom sztokholmski nie znajduje się obecnie w żadnej klasyfikacji diagnostycznej, jest to zjawisko szeroko opisywane w literaturze psychologicznej i psychiatrycznej.

Syndrom sztokholmski objawy. Jak rozpoznać syndrom sztokholmski?

Syndrom sztokholmski przejawia się w złożonych reakcjach emocjonalnych i zachowaniach ofiary wobec sprawcy. Ofiara rozwija pozytywne emocje względem sprawcy, empatyzuje z nim i tłumaczy jego zachowania. 

Jak zachowuje się osoba z syndromem sztokholmskim?

• zaprzecza temu, że doświadcza przemocy lub krzywdy ze strony sprawcy,

• może nie zauważać tego, że doświadcza przemocy,

• wierzy w dobro sprawcy, niekiedy uważa również, że zasłużyła na to, co ją spotyka, odczuwa wtedy poczucie winy,

• usprawiedliwia sprawcę - znajduje wytłumaczenia dla jego zachowań, 

• ukrywa zachowania sprawcy, m.in. izolując się od innych osób, często ofiary mają także negatywne nastawienie wobec osób, które krytykują sprawcę,

• broni sprawcę przed innymi, 

• odczuwa empatię wobec sprawcy - darzy go pozytywnymi uczuciami,

• nie próbuje i nie chce zmieniać swojej sytuacji. 

Syndrom sztokholmski w związku

Mimo tego, że syndrom sztokholmski głównie kojarzony jest z sytuacjami porwań, to bywa i tak, że występuje on w relacjach romantycznych. Syndrom sztokholmski w związku często dotyczy sytuacji, gdy jednej z partnerów dominuje nad drugim, stosując różne formy przemocy - fizyczną, psychiczną, emocjonalną, seksualną lub finansową.

Wówczas pomimo krzywdy, jakiej doświadcza ofiara, nie jest ona w stanie odejść, żywi ciepłe uczucia wobec agresora i tłumaczy jego zachowania. Ukrywa problemy w związku przed bliskimi, przekonuje siebie samą, że partner jest jedyną osobą, która ją rozumie i kocha, odczuwa często poczucie winy, wierząc, że “złe” zachowania partnera, są spowodowane jej zachowaniami. 

W takich relacjach często tworzy się zależność ofiary od oprawcy, co powoduje, że ofiara nie próbuje nawet szukać ucieczki z toksycznego związku.

Syndrom sztokholmski w pracy

Syndrom sztokholmski może także występować w środowisku zawodowym, szczególnie w sytuacjach, gdy wobec pracownika stosowany jest mobbing. Syndrom sztokholmski może w tym przypadku wynikać z zależności ekonomicznej od np. pracodawcy. Lęk przed utratą pracy i stabilności finansowej może nieświadomie powodować, że pracownik godzi się na przemocowe sytuacje. Ofiara, w tym przypadku pracownik nie próbuje zmienić swojej sytuacji, jest nadmiernie lojalny wobec pracodawcy, usprawiedliwia pracodawcę przed innymi, przekonuje siebie i innych, że jego działanie ma służyć dobru. 

Jakie są przyczyny syndromu sztokholmskiego?

Niestety nieznane są powody, które mogą odpowiadać za rozwój syndromu sztokholmskiego. Literatura wskazuje jednak na to, że syndrom sztokholmski może rozwinąć się jako mechanizm obronny radzenia sobie z niezwykle trudną i zagrażającą sytuacją. Tworzenie więzi z oprawcą, może wówczas być dla ofiary jedyną dostępną strategią przetrwania, która zwiększa jej bezpieczeństwo i redukuje uczucie strachu oraz zagrożenia. 

Innym mechanizmem tłumaczącym syndrom sztokholmski może być także zaprzeczenie - ofiara nie do końca zdaje sobie sprawę z sytuacji, nie wierzy w nią lub nie chce w nią wierzyć, odmawia zaakceptowania faktu, że jest w niebezpieczeństwie. 

Warto pamiętać, że syndrom sztokholmski nie rozwija się u wszystkich osób doświadczających traumatycznych i zagrażających sytuacji. Nikt nie zna dokładnych powodów, dlaczego się tak dzieje, natomiast psychologowie i psychiatrzy są zdania, że do rozwoju syndromu sztokholmskiego mogą predysponować niektóre czynniki ryzyka. 

Czynniki, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju syndromu sztokholmskiego to:

• długotrwałe narażenie na przemoc, okres niewoli,

• brak możliwości ucieczki,

• całkowita zależność od sprawcy,

• izolacja od świata zewnętrznego,

• doświadczanie aktów dobroci i życzliwości ze strony sprawcy, które mogą budować złudne poczucie więzi.

Syndrom sztokholmski - przykłady

Przykłady syndromu sztokholmskiego można znaleźć niemal w każdym środowisku. Może on dotyczyć relacji zarówno relacji z obcymi, nieznanymi osobami, jak i partnerów, dzieci i ich opiekunów, pracowników i przełożonych. 

Jedne z najtrudniejszych i najbardziej rozpowszechnionych przykładów syndromu sztokholmskiego to przypadki dwóch kobiet:

1. Przypadek Nataschy Kampusch - w 1998 r. 10-letnia Natascha została porwana i przed ponad 8 lat była przetrzymywana w podziemnym pomieszczeniu. Jej oprawca znęcał się nad nią psychicznie oraz seksualnie, izolował ją od świata zewnętrznego. Po ucieczce sprawca popełnił samobójstwo, a gdy kobieta dowiedziała się o jego śmierci, zareagowała smutkiem.
   
   

2. Przypadek Colleen Stan - w 1977 r. 21-letnia Colleen została porwana przez Camerona Hookera i jego żonę Janice. Kobieta przez 7 lat była zmuszana do spędzania 23-godzin w ciągu doby w drewnianej skrzyni pod łóżkiem. Była torturowana, wykorzystywana seksualnie i traktowana jak niewolnica. Kobieta miała możliwość odwiedzania swojej rodziny, jednak pomimo tego, nie próbowała uciec. Uwolniła ją żona oprawcy, jednak Colleen nie zdecydowała się zawiadomić o tym policji. O krzywdzie, jaka została wyrządzona kobiecie, zawiadomiła policję dopiero żona Hookera.

Syndrom sztokholmski - leczenie

Syndrom sztokholmski to złożone zjawisko psychologiczne, które wymaga wieloaspektowej pomocy psychologiczno-psychiatrycznej. Leczenie opiera się na psychoterapii oraz w niektórych przypadkach na farmakoterapii. W leczeniu bardzo ważną rolę odgrywa również wsparcie bliskich osób.