Wypalenie zawodowe – objawy, przyczyny, zapobieganie

Stres i wypalenie zawodowe stają się problemem cywilizacyjnym, który dotyka coraz więcej osób, w każdym wieku. Szybkie tempo życia, wygórowane oczekiwania, presja otoczenia - to wszystko nie sprzyja zachowaniu równowagi między życiem zawodowym a życiem prywatnym. Jakie są objawy wypalenia zawodowego? Jak sobie z nim radzić?

Czym jest wypalenie zawodowe?

Wypalenie zawodowe to stosunkowo nowe zjawisko, choć z roku na rok wzrasta liczba osób, które się z nim borykają. Zgodnie z definicją prof. psychologii Ch. Maslach wypalenie zawodowe to “zespół wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji i obniżonego poczucia dokonań osobistych, który może wystąpić u osób pracujących z innymi ludźmi w pewien określony sposób.” 

Inna definicja wypalenia zawodowego, według Pinesa i Aronsona mówi, że wypalenie zawodowe to “stan fizycznego, emocjonalnego i psychicznego wyczerpania spowodowanego przez długotrwałe zaangażowanie w sytuacje, które są obciążające pod względem emocjonalnym.”

W 2019 roku Światowa Organizacja Zdrowia wpisała wypalenie zawodowe do Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-11), jednak nie jako jednostkę chorobową, a jako syndrom. Według WHO wypalenie zawodowe to “syndrom zawodowy, którego efektem jest przewlekły stres w miejscu pracy, z którym nie udało się skutecznie poradzić.” 

Zgodnie z WHO charakteryzuje się ono uczuciem wyczerpania, zwiększonym dystansem psychicznym do wykonywanej pracy, poczuciem negatywizmu lub cynizmu, związanymi z wykonywaną pracą i zmniejszoną skutecznością zawodową.

Objawy wypalenia zawodowego

Autorką najbardziej znanego modelu wypalenia zawodowego jest wspomniana, Ch. Maslach, która zakłada, że wypalenie składa się z trzech komponentów. Pierwszym z nich jest wyczerpanie emocjonalne, czyli poczucie, że dana osoba jest obciążona emocjonalnie z powodu wykonywanej pracy. Wówczas pojawiają się objawy, takie jak przemęczenie, drażliwość, obniżony nastrój, utrata zainteresowania i radości. 

Drugi etap to depersonalizacja/cynizm, który odnosi się do tego, w jaki sposób osoba z wypaleniem zawodowym zachowuje się w stosunku do otaczającego ją środowiska. Często pojawia się brak zaangażowania w relacje, wycofywanie się z relacji, dystansowanie się od innych. 

Ostatni etap wypalenia zawodowego to obniżone poczucie dokonań osobistych, które cechuje się niezadowoleniem z własnych osiągnięć, poczuciem braku kompetencji, brakiem wiary we własne możliwości.

Na tej podstawie można wyróżnić charakterystyczne objawy wypalenia zawodowego: 

• zmęczenie, wyczerpanie emocjonalne, 

• obojętna postawa wobec pracy,

• drażliwość,

• przewlekły stres,

• niechęć do chodzenia do pracy,

• spadek produktywności,

• spadek wiary we własne możliwości,

• niskie poczucie własnej wartości,

• poczucie niekompetencji,

• problemy ze snem,

• unikanie kontaktu ze współpracownikami, izolowanie się od innych.
  
  

Jakie są przyczyny wypalenia zawodowego?

Przyczyną wypalenia zawodowego jest przede wszystkim przewlekły stres w pracy, który może wynikać z różnych czynników, m.in. z nadmiernej odpowiedzialności w pracy, zbyt silnego zaangażowania w pracę lub/i problemy klientów/pacjentów, trudnych relacji ze współpracownikami, z presji czy nadmiernych oczekiwań ze strony przełożonych, którym nie jesteśmy w stanie sprostać.

Wśród czynników, które mogą predysponować do rozwoju wypalenia zawodowego, wymienia się również:

• nadmierne obciążenie pracą,

• niesprawiedliwe traktowanie w pracy,

• brak możliwości rozwoju,

• niezadowolenie z pracy,

• niesprzyjająca atmosfera w miejscu pracy.

W rozwoju wypalenia zawodowego znaczenie ma również szereg czynników osobowościowych, w tym:

• silna potrzeba kontroli,

• perfekcjonizm,

• nieśmiałość, nadmierny lęk,

• brak asertywności,

• stawianie sobie wygórowanych oczekiwań,

• działanie niezgodne ze swoimi wartościami,

• brak równowagi między życiem a pracą,

• brak umiejętności organizacji czasu.
  
  

Jakie osoby są najbardziej narażone na wypalenie zawodowe?

Z badań wynika, że na wypalenie zawodowe bardziej narażone są osoby, których praca może być związana z emocjonalnym zaangażowaniem. Mówi się, że w porównaniu do populacji ogólnej, wypalenie zawodowe częściej dotyka pracowników służby zdrowia (lekarzy, pielęgniarki, ratowników medycznych), policjantów, strażaków, ale również nauczycieli czy osoby pracujące w korporacjach. 

W rzeczywistości jednak wypalenie zawodowe może dotknąć każdego z nas, niezależnie od zajmowanego stanowiska czy wieku. Co więcej, badania pokazują, że ryzyko wypalenia jest znacznie wyższe u osób młodych z wyższym wykształceniem.

Skutki syndromu wypalenia zawodowego

Wypalenie zawodowe wiąże się z wieloma negatywnymi skutkami dla niemal każdej sfery życia danej osoby. Przede wszystkim może skutkować obniżoną efektywnością i produktywnością w pracy. Osoby cierpiące na wypalenie zawodowe mają trudności w skupieniu się i utrzymaniu uwagi, co może powodować trudności z wykonywaniem powierzonych zadań na czas. Wszystko to może powodować problemy w pracy, prowadząc nawet do zwolnienia. 

Wypalenie zawodowe niekorzystnie oddziałuje również na zdrowie fizyczne i psychiczne. Długotrwały stres związany z wypaleniem może predysponować do wielu problemów na tle somatycznym, w tym np. przewlekłych dolegliwości bólowych czy nieprawidłowego funkcjonowania układu sercowo-naczyniowego. Ponadto wypalenie zawodowe może, zgodnie z badaniami, predysponować do rozwoju depresji, zaburzeń lękowych, uzależnień i wielu innych problemów o podłożu psychicznym. 

Jak radzić sobie z wypaleniem zawodowym?

W przeciwdziałaniu i jednocześnie w radzeniu sobie z wypaleniem zawodowym ogromną rolę odgrywa utrzymanie równowagi między życiem prywatnym i zawodowym, asertywność i umiejętność wyznaczania granic, stawiania sobie realistycznych wymagań i proszenia o pomoc innych. Ważne jest również dbanie o odpoczynek i regenerację, a tym samym korzystanie z urlopów, które pozwalają nam niejako odciąć się od pracy.  

Wypalenie zawodowe nie jest błahym problemem i nie powinno być bagatelizowane ani traktowane jako coś, co przeminie samo. Jeżeli pomimo prób, nie będziemy w stanie samodzielnie poradzić sobie z wypaleniem, to wtedy warto skorzystać z pomocy psychoterapeuty lub psychiatry, którzy pomogą nam odzyskać równowagę między życiem prywatnym a zawodowym.