Nerwica natręctw (OCD): objawy, przyczyny, jak leczyć?

Nerwica natręctw, czyli zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) to zaburzenie związane z pojawianiem się natrętnych myśli i przymusem wykonywania konkretnych czynności. Szacuje się, że występuje ono u około 1-2 proc. populacji. Jak objawia się nerwica natręctw? Jak wygląda leczenie OCD?

Nerwica natręctw - co to jest?

Nerwica natręctw to potoczne i niestosowane w żadnej klasyfikacji diagnostycznej określenie dotyczące zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (ang. obssesive-compulsive disorder, OCD). Według klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-5) zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne charakteryzuje się występowaniem obsesji (natrętnych myśli) oraz kompulsji (przymusowych zachowań wywołanych przez obsesyjne myśli), które powodują wyraźne pogorszenie funkcjonowania pacjenta. 

Obsesje to powtarzające się, natrętne myśli, przekonania i idee, które powtarzają się i zajmują myśli danej osoby. Osoby z OCD starają się te myśli zlekceważyć lub stłumić, jednak pomimo prób i wysiłku, obsesje nadal utrzymują się i powodują dyskomfort psychiczny, napięcie oraz lęk. 

Obsesje mogą występować w kilku kategoriach:

• obsesyjne myśli - natrętne myśli, których pacjent nie może zignorować mimo prób,
• ruminacje - powtarzające się zamartwianie, uporczywe przemyślenia na temat błędów popełnionych w przeszłości, rozpamiętywanie,
• wątpliwości - np. zastanawianie się, czy zamknąłem drzwi,
• obsesyjne impulsy - myśli natrętne o wykonaniu jakiegoś działania,
  
  
• rytuały - skomplikowane, powtarzające się procesy myślowe, które mają na celu zneutralizowanie lęku.
  
  

Z kolei kompulsje to zachowania, których celem jest niejako zredukowanie lęku i napięcia spowodowanego obsesjami. Są to powtarzające się czynności fizyczne lub psychiczne, wykonywane w określonych sposób lub wykonywane wielokrotnie w ciągu dnia. Pacjenci odczuwają silny przymus wykonania danej kompulsji, a próby ich zlekceważenia zazwyczaj powodują wzrost lęku i napięcia. 

Wykonanie kompulsji przynosi natomiast ulgę, niemniej jednak jest ona krótkotrwała, do momentu aż błędne koło obsesji i kompulsji zacznie się od nowa. 

Zgodnie z DSM-5 obsesje i kompulsje muszą pochłaniać co najmniej godzinę dziennie, powodować znaczące cierpienie lub zakłócać funkcjonowanie społeczne, zawodowe lub w innych ważnych sferach. 

Nerwica natręctw - objawy

Treści obsesji mogą być różnorodne, choć najczęściej dotyczą one porządku, brudu, zarazków, choroby, agresji, kwestii seksualnych oraz religii. Pojawienie się natrętnych myśli wywołuje w danej osobie niepokój, napięcie, lęk.

Przykłady obsesji (natrętnych myśli) to m.in.:

• zastanawianie się “czy wyłączyłem żelazko?, co następnie skutkuje wielokrotnym sprawdzaniem, czy żelazko jest rzeczywiście wyłączone (np. jeśli nie sprawdzę trzy razy czy wyłączyłem żelazko, dom się spali), 
• obawy o zdrowie, obawy przed zachorowaniem,
• niechciane myśli o charakterze seksualnym,
• niepokojące myśli związane z seksem lub przemocą, które mogą wywołać poczucie wstydu,
• wielogodzinne zastanawianie się nad jakimś tematem, 
• myśli o wykonaniu nieakceptowanych społecznie czynności,
• natrętne myśli dotyczące zarazków, brudu (np. jeśli dotknę klamki, na pewno się czymś zarażę),
• silna myśli o wykonaniu jakiegoś kompromitującego zachowania.
  
  

Na skutek obsesji pojawiają się kompulsje. Przykłady kompulsji w nerwicy natręctw to m.in.:

• natrętne sprawdzanie (czy drzwi są zamknięte, czy żelazko jest wyłączone),
• porządkowanie przedmiotów w określony sposób,
• zbieractwo - gromadzenie rzeczy,
• dziwaczne rytuały - np. konieczność wykonywania jakichś działań w określonej kolejności,
• obsesyjne zachowanie czystości - np. mycie rąk po każdej wykonanej czynności, obsesyjne sprzątanie,
• rytuały związane z codziennymi czynnościami, np. ubieranie się według określonego schematu, przygotowywanie posiłku itd.,
• obsesyjne liczenie rzeczy.
  
  

Aby zmniejszyć napięcie związane z obsesyjnymi myślami, pacjenci przystępują do kompulsji, które chwilowo redukują lęk. Niestety próby powstrzymania się od kompulsji zwykle prowadzą do narastania dyskomfortu i lęku, co podtrzymuje błędne koło zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.

Nerwica natręctw - przyczyny

Przyczyny zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych są wynikiem kombinacji wielu czynników. Za przyczyny uznaje się:

• wpływ rodziny - brak bliskości emocjonalnej, surowe kary, wysokie wymagania, lub wręcz przeciwnie nadopiekuńczość rodziców, 
• czynniki genetyczne - w rodzinach, w których jej członkowie cierpieli na OCD, ryzyko rozwoju jest wyższe
• czynniki biologiczne - nieprawidłowości w niektórych obszarach mózgu,
• zaburzenia neuroprzekaźników - u osób z OCD stwierdza się nieprawidłowy poziom serotoniny, 
• osoby z OCD często cechuje perfekcjonizm i nadmierna potrzeba kontroli, 
• doświadczenie silnej traumy w dzieciństwie,
• zakażenie paciorkowcem może wywołać nerwicę natręctw u dzieci.
  
  

U ponad 50 proc. z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym współwystępują inne zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, zaburzenia lękowe, choroba afektywna dwubiegunowa, uzależnienie od alkoholu i substancji psychoaktywnych, dysmorfofobia. U młodszych pacjentów często z OCD współwystępują tiki oraz zaburzenia odżywiania. 

Skutki nieleczonej nerwicy natręctw

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne mają wpływ niemal na każdą sferę życia pacjenta. Obsesyjne myśli i kompulsyjne sprawiają, że nawet proste, codzienne czynności mogą zajmować pacjentom wiele godzin w ciągu dnia.

Zgodnie z badaniami nieleczona nerwica natręctw może skutkować:

• trudnościami w relacjach z innymi,
• problemami w rodzinie,
• problemami w sferze zawodowej,
• problemami z nauką,
• fizycznym i psychicznym wyczerpaniem,
• rozwojem innych zaburzeń psychicznych. 

Co więcej, około 15 proc. osób z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi (potocznie nerwicą natręctw) próbuje popełnić samobójstwo. 

Nerwica natręctw - leczenie

Leczenie zaburzeń obesyjno-kompulsyjnych wymaga indywidualnego podejścia, które bierze pod uwagę nasilenie objawów, współistniejące zaburzenia psychiczne oraz wgląd pacjenta w doświadczane trudności. Choć większość pacjentów zdaje sobie sprawę z tego, że ich zachowanie jest irracjonalne i powoduje obniżenie komfortu życia, to ok. 10-25 proc. pacjentów nie ma wglądu w swoje trudności, co niestety może skutkować gorszym rokowaniem.

W przypadku nerwicy natręctw o łagodnym nasileniu najczęściej wykorzystuje się psychoterapię poznawczo-behawioralną, która polega m.in. na nauce powstrzymywania się od wykonywania natrętnych czynności. Terapia pomaga zrozumieć mechanizmy działania OCD i uczy, jak radzić sobie z obsesyjnymi myślami.

W przypadku zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych o stopniu umiarkowanym lub częstszym zaleca się połączenie psychoterapii z farmakoterapią. Leki stosowane w tzw. nerwicy natręctw to zazwyczaj leki przeciwdepresyjne będące inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz leki trójpierścieniowe. W zależności od dodatkowych objawów, jakich doświadcza pacjent, lekarz psychiatra może dodatkowo zalecić stosowanie leków przeciwlękowych lub przeciwpsychotycznych.

Bibliografia

Krzyszkowiak, W. i in. (2019). Leczenie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD) i zaburzeń powiązanych (OCRD)

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Dostęp online: https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/72914,zaburzenie-obsesyjno-kompulsyjne

Rabe-Jabłońska, J. i in. (2007). Diagnoza i leczenie zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: Author.