Fobia społeczna – przyczyny, objawy, leczenie

Niekiedy każdy z nas boi się, że zostanie negatywnie oceniony przez nich. Jeżeli jednak lęk przed negatywną oceną pojawia się w niemal każdej sytuacji społecznej i prowadzi do ich unikania, to być może mamy do czynienia z fobią społeczną. Czym jest fobia społeczna? Jak się objawia i jak ją leczyć?

Co to jest fobia społeczna?

Fobia społeczna to zaburzenie lękowe, które charakteryzuje się silnym i uporczywym oraz irracjonalnym lękiem przed sytuacjami społecznymi. Według klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-5 fobia społeczna (ang. social anxiety disorder - SAD) to nadmierny lęk, który towarzyszy sytuacjom społecznym, w których inni mogą nas negatywnie ocenić. 

Według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 fobia społeczna cechuje się lękiem przed negatywną oceną innych osób i tendencją do unikania sytuacji, w których pacjent mógłby zostać negatywnie oceniony. Osoby cierpiące na fobię społeczną boją się, że ich zachowanie zostanie uznane za upokarzające lub za zawstydzające. 

Osoby z fobią społeczną odczuwają silne cierpienie i lęk w momencie, gdy angażują się w sytuacje społeczne, w których ich zdaniem mogliby zostać ocenieni. W rezultacie unikają sytuacji społecznych i izolują się od nich. Osoby cierpiące na fobię społeczną zdają sobie sprawę ze swojego lęku, z tego, że jest on nadmierny i irracjonalny, ale pomimo prób, nie są w stanie go przezwyciężyć. 

W literaturze naukowej wyróżnia się dwa rodzaje fobii społecznej.

1. Fobia swoista - dotyczy lęku ograniczonego do jednego rodzaju sytuacji społecznych, np. przemawianie przed publicznością,

2. Fobia uogólniona - pojawia się w wielu innych (praktycznie każdej) sytuacjach społecznych.

Fobia społeczna - objawy

Fobia społeczna charakteryzuje się silnym lękiem, który pojawia się w różnych sytuacjach społecznych. Osoby z fobią społeczną mogą odczuwać lęk w sytuacji, gdy znajdą się w centrum uwagi, podczas wizyty u lekarza, rozmowy przez telefon, w trakcie spożywania posiłków w miejscu publicznych, w trakcie dyskusji np. w pracy czy na spotkaniach z nieznajomymi. To tak naprawdę codzienne czynności powodują silny lęk i niekiedy wyraźnie utrudniają lub nawet uniemożliwiają codzienne funkcjonowanie.

Osoby z fobią społeczną boją się, że zostaną negatywnie ocenione. Często towarzyszą im myśli, takie jak “będę wyglądać głupio” “pomyślą, że jestem niekompetentny” czy “wyśmieją mnie”, które dodatkowo nasilają lęk i prowadzą do unikania sytuacji społecznych i kontaktów z innymi osobami. 

Objawy psychiczne fobii społecznej to:

• poczucie bycia obserwowanym i ocenianym,

• silny lęk przed upokorzeniem/negatywną oceną,

• poczucie niepokoju,

• silny stres,

• napięcie,

• niskie poczucie własnej wartości,

• niepewność, dezorientacja. 

Gdy osoba z fobią społeczną znajdzie się w sytuacji społecznej, odczuwa również szereg objawów somatycznych, takich jak m.in.:

• czerwienienie się, rumieńce na twarzy,

• drżenie rąk,

• drżenie głosu,

• nadmierna potliwość,

• bóle brzucha, problemy żołądkowe,

• przyspieszone bicie serca,

• uczucie gorąca lub uczucie zimna,

• nagłe parcie na pęcherz,

• bóle głowy.

Do czego prowadzi nieleczona fobia społeczna?

Nieleczona fobia społeczna może negatywnie wpływać na różne sfery życia, prowadząc do stopniowego pogarszania się codziennego funkcjonowania. Osoby cierpiące na fobię społeczną starają się za wszelką cenę unikać sytuacji społecznych, co choć w krótkiej perspektywie, minimalizuje ich lęk, to niestety w dłuższej perspektywie, nie tylko nasila lęk, ale prowadzi do izolacji społecznej i nasilającego się poczucia samotności. 

Osoby z fobią społeczną mogą mieć szereg trudności z wykonywaniem prostych, codziennych czynności, takich jak rozmowa przez telefon, wizyta u lekarza czy spotkanie w pracy ze współpracownikami. Każda z tych sytuacji będzie bowiem wiązała się z silnym lękiem przed oceną innych. Codzienne obowiązki stopniowo będą stawały się wyzwaniem i powodowały szereg cierpienia psychicznego. 

Fobia społeczna może nie tylko negatywnie wpływać na relacje z innymi, ale i ograniczać rozwój zawodowy. Osoby z fobią społeczną w miarę rozwoju zaburzenia mogą unikać uczestnictwa w spotkaniach, mogą unikać wyrażania własnego zdania oraz przedstawiania swoich pomysłów, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do obniżenia efektywności w pracy, ograniczenia rozwoju i pogorszenia swojej pozycji zawodowej. 

Fobia społeczna utrudnia funkcjonowanie w niemal każdej sferze życia i powoduje wyraźne obniżenie komfortu życia, dlatego ważne jest, aby nie bagatelizować jej objawów i w razie ich wystąpienia, jak najszybciej skorzystać ze wsparcia psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry.

Fobia społeczna - przyczyny

Fobia społeczna może występować zarówno u dzieci, młodzieży, jak i osób dorosłych. Na jej rozwój wpływ ma wiele czynników, w tym:

• czynniki genetyczne - osoby, których rodzice cierpieli na fobię społeczną, mają większą tendencję do jej rozwoju,

• czynniki biologiczne - nieprawidłowe funkcjonowanie niektórych neuroprzekaźników,

• traumatyczne wydarzenia z przeszłości,

• bycie ofiarą przemocy,

• negatywne doświadczenia z przeszłości, takie jak np. bycie wyśmiewanym w szkole przez rówieśników,

• bycie ofiarą mobbingu,

• nadopiekuńczość rodziców,

• nadmierna opieka i kontrola ze strony rodziców,

• negatywne przekonania o sobie,

• nauka przez obserwację - jeżeli rodzice unikali sytuacji społecznych, to wówczas dziecko nieświadomie naśladuje ich zachowania, co może zwiększać ryzyko rozwoju fobii społecznej. 

Jak leczyć fobię społeczną?

Leczenie fobii społecznej przede wszystkim opiera się na psychoterapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Praca terapeutyczna skupia się na m.in. odnalezieniu przyczyn fobii społecznej oraz pracy nad źródłem lęku. Terapia obejmuje pracę nad nieadaptacyjnymi myślami, zachowaniami i przekonaniami oraz zmiany na takie, które służą pacjentowi. W trakcie psychoterapii pacjent uczy się również nowych sposobów radzenia sobie z lękiem i odzyskania nad nim kontroli.

W niektórych przypadkach konieczna może być również wizyta u psychiatry, szczególnie, gdy lęk jest na tyle intensywny, że wyraźnie utrudnia lub uniemożliwia codzienne funkcjonowanie. W takiej sytuacji psychiatra może zaproponować leczenie farmakologiczne, którego celem jest złagodzenie objawów lęku. 

W leczeniu farmakologicznym fobii społecznej najczęściej stosuje się leki przeciwdepresyjne o działaniu przeciwlękowym, np. selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI). Wówczas leczenie farmakologiczne łączone jest z psychoterapią.