Mechanizmy obronne – jak się z nimi obchodzić?

Mechanizmy obronne to nawykowe reakcje umysłu, które chronią przed trudnymi, często niepożądanymi emocjami. Choć mogą być pomocne w przypadku stresu, lęku czy innych trudności, to w większości przypadków prowadzą do zaburzeń w relacjach międzyludzkich, zafałszowania rzeczywistości i negatywnie wpływają na codzienne funkcjonowanie. W poniższym artykule znajdziesz przykłady najczęściej opisywanych mechanizmów obronnych oraz dowiesz się, jak można sobie z nimi radzić.

Czym są mechanizmy obronne?

Mechanizmy obronne to psychologiczny termin określający zachowania mające na celu uniknięcie trudnych sytuacji i emocji (np. lęku, wstydu czy poczucia winy). Jako pierwszy terminu „mechanizmy obronne” użył twórca psychoanalizy - Zygmunt Freud w artykule „Neuropsychozy obrony".

Mechanizmy obronne mają za zadanie ochronić umysł przed uczuciami czy wspomnieniami, które są zbyt trudne do przeżycia. Najczęściej stosuje się te mechanizmy nieświadomie w pewnych sytuacjach, które przywołują bolesne doświadczenia  i traumy (porzucenie, nadużycia, przemoc, wykorzystanie seksualne).

Z mechanizmów obronnych można także korzystać świadomie, ale przeważnie wymaga to ich rozpoznania i uświadomienia sobie ich istnienia. Najczęściej jest to poprzedzone pracą z psychoterapeutą. 

Niektóre mechanizmy obronne mogą być postrzegane jako korzystne strategie radzenia sobie w trudnych sytuacjach, ale większość z nich jest destrukcyjna dla osób je stosujących, gdyż uniemożliwia proces rozpoznawania swoich emocji i radzenia sobie z nimi w konstruktywny sposób.

W fachowej literaturze można spotkać opisy od 10 do aż 40 różnych mechanizmów obronnych. 

Kiedy mechanizmy obronne są przydatne?

Mechanizmy obronne mogą być przydatne, gdy pomagają radzić sobie ze stresem, trudnymi emocjami lub sytuacjami, które trudno szybko zaakceptować (np. choroba czy śmierć). Mogą być korzystne w następujących sytuacjach:

• Ochrona przed nadmiarem stresu – mechanizmy obronne, takie jak racjonalizacja, mogą pomóc w przetwarzaniu trudnych emocji, zmniejszając poziom stresu, zanim podejmie się odpowiednie działania.

• Pomoc w przetrwaniu traumatycznych doświadczeń – wyparcie może pomóc przetrwać  trudne, bolesne i stresującymi przeżycia do czasu podjęcia terapii.

• Pomoc w adaptacji – mechanizmy takie jak sublimacja mogą pomóc w twórczym i konstruktywnym radzeniu sobie z trudnościami.

• Pomoc w stopniowym oswajaniu się z trudnymi sytuacjami – racjonalizacja czy intelektualizacja mogą być sposobem na zdystansowanie się od trudnych emocji i spokojne przetworzenie sytuacji, co może być pomocne, zanim nie pojawi się gotowość na ich przeżycie.

Jednak mechanizmy obronne należy traktować jako tymczasową ochronę przed trudnymi emocjami. Fundamentem zdrowia psychicznego jest bowiem w pełni świadoma umiejętność nazywania i przeżywania emocji w zdrowy i niekrzywdzący nikogo sposób.

Mechanizmy obronne – przykłady

Jakie są mechanizmy obronne? Do najczęściej spotykanych w praktyce klinicznej należą:

Wyparcie 

Ten mechanizm pomaga unikać i wypierać ze świadomości bolesne zdarzenia lub wspomnienia, które są trudne do przeżycia (np. budzą lęk). Wyparte uczucia jednak nie znikają, a są jedynie spychane do nieświadomości, do czasu przywrócenia ich przez jakiś bodziec.

Tłumienie

Jest to mechanizm obronny podobny do wyparcia, z tą różnicą, że w znacznym stopniu jest uświadomiony. Osoba stosująca ten mechanizm świadomie postanawia nie mówić o swoich trudnych przeżyciach. Tłumienie może być przyczyną konfliktu wewnętrznego lub permanentnego stresu i smutku. W skrajnych przypadkach może prowadzić do nerwicy.

Zaprzeczanie

Zaprzeczanie ma na celu niedopuszczenie do świadomości istnienia trudnych czy groźnych sytuacji. Jest formą utraty kontaktu z rzeczywistością. Zaprzeczanie jest jednym z głównych mechanizmów obronnych stosowanych przez osoby uzależnione. Zaprzeczają one bardzo długo, że utraciły kontrolę nad swoim życiem na skutek stosowania substancji psychoaktywnych.

Projekcja

Projekcja polega na przeważnie nieświadomym przypisywaniu innym osobom własnych negatywnych uczuć, zachowań czy cech, aby samemu nie musieć się z nimi skonfrontować. Jest to forma zaburzonego obrazu siebie samego. Przykładowo osoba stosująca agresję, oskarża inną osobę o bycie agresywną, by nie dopuścić do siebie myśli o własnym problemie z agresją.

Racjonalizacja

Ten mechanizm polega na stosowaniu usprawiedliwień dla nieakceptowanych zachowań. Racjonalizacja może być pomocna w radzeniu sobie z trudnościami bez konieczności przeżywania negatywnych emocji. Jednak wadą tego mechanizmu jest to, że praktycznie wszystko można sobie zracjonalizować i usprawiedliwić nawet zachowania krzywdzące innych. 

Intelektualizacja

Intelektualizacja polega na uciekaniu od rzeczywistych przykrych zdarzeń do przestrzeni abstrakcyjnej, co w efekcie uniemożliwia poradzenie sobie z nimi i ich przeżycie. 

Regresja

Regresja to mechanizm obronny uruchamiany w obliczu zagrożeń. Objawia się zachowaniami infantylnymi. Jednak ucieczka do dziecięcych reakcji jest nieskuteczna i nieadekwatna ze związanymi trudnościami. Regresja często idzie w parze z brakiem umiejętności kierowania własnym życiem.

Acting-out

Acting-out to mechanizm obronny, który polega na wyrażaniu trudnych emocji poprzez impulsywne i często niekontrolowane zachowania. Osoba stosująca acting-out unika konfrontacji z własnymi uczuciami, szczególnie gdy są one bolesne i trudne jak gniew, smutek, lęk czy poczucie odrzucenia. Zamiast tego podejmuje ryzykowne działania, takie jak agresywne wybuchy, używanie narkotyków, czy samookaleczanie.

Izolacja

Izolacja to oddzielenie myśli od towarzyszących im uczuć. W wyniku tego mechanizmu traci się kontakt z uczuciami związanymi z trudnym doświadczeniem (wypadkiem, porzuceniem czy innym traumatycznym przeżyciem).

Sublimacja

Jest to jeden ze zdrowszych mechanizmów obronnych. Polega na przekierowaniu energii związanej z destrukcyjnym i nieakceptowanym impulsem na taki, który jest zdrowy i akceptowany społecznie. Przykładowo można rozładowywać energię seksualną lub agresję poprzez uprawianie sportu. Niechciane postawy mogą też ulec sublimacji w zachowania mające na celu pomoc innym.

Mechanizmy obronne – jak się z nimi obchodzić?

Aby uniknąć negatywnego wpływu mechanizmów obronnych na codzienne życie i relacje, ważne jest przede wszystkim uświadomienie sobie ich istnienia i rozpoczęcie pracy nad nimi. Proces uzdrowienia i odzyskania równowagi psychicznej jest długi i trudny. Najczęściej wymaga wprowadzenia systematycznej psychoterapii. 

Praca z mechanizmami obronnymi w początkowej fazie najczęściej polega na nauce nazywania przeżywanych emocji i poznaniu strategii umożliwiających zdrowe radzenie sobie z nimi.

Terapeuta może pomóc rozpoznać i znaleźć  przyczyny stosowania określonych mechanizmów obronnych i w razie konieczności rozpocząć proces przepracowywania traum. Dzięki temu można lepiej zrozumieć siebie, poprawić jakość życia, budować trwałe relacje i nauczyć się zdrowszych sposobów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami.

Ważne jest również otwarte komunikowanie się z innymi osobami oraz wyrażanie swoich potrzeb i emocji w konstruktywny sposób. 

W uzyskaniu zdrowia psychicznego pomocne jest również zadbanie o swoje zdrowie i dobre samopoczucie, otaczanie się bliskimi ludźmi i wzięcie pełnej odpowiedzialności za swoje życie.