Czym jest stres pourazowy (PTSD) i jak go leczyć?

Zespół stresu pourazowego (PTSD) to zaburzenie psychiczne, które rozwija się w następstwie traumatycznych przeżyć. Osoby cierpiące na PTSD doświadczają szeregu objawów, które wyraźnie utrudniają codzienne funkcjonowanie i wpływają niemal na każdą sferę ich życia. Jakie są objawy PTSD? Jak leczyć zespół stresu pourazowego?

Zespół stresu pourazowego - co to jest? 

Zespół stresu pourazowego (ang. posttraumatic stress disorder - PTSD) to zaburzenie psychiczne rozwijające się u osób, które doświadczyły silnie traumatycznego wydarzenia.

Zespół stresu pourazowego może rozwinąć się u osób, które:

• doświadczyły silnej traumy - m.in. ciężka choroba, śmierć bliskiej osoby, poronienie, samobójstwo bliskiej osoby, napaść, gwałt, wypadek itd., 

• były świadkami traumatycznych wydarzeń - wypadków, trzęsień ziemi, powodzi, huraganów, pożarów, zamachów terrorystycznych, 

• dowiedziały się o traumie bliskiej osoby - np. nagłej śmierci, ciężkiej chorobie, wypadku,

• były wielokrotnie narażone na traumatyczne, trudne sytuacje np. w pracy - ratownicy medyczni, strażacy, lekarze, żołnierze, policjanci,

• doświadczyły długotrwałej traumy - np. ofiary przemocy domowej, ofiary mobbingu, więźniowie wojenni, zakładnicy. 

Szacuje się, że PTSD dotyka ok. 3-6 proc. populacji, z niewielką przewagą wśród mężczyzn. Liczby te jednak mogą być znacznie wyższe, ponieważ niestety wiele osób doświadczających zespołu stresu pourazowego nie decyduje się skorzystać z profesjonalnej pomocy.  

Jakie są przyczyny zespołu stresu pourazowego? 

Zespół stresu pourazowego, jak zostało wspomniane, rozwija się w wyniku traumatycznego wydarzenia, które przekracza zdolności danej osoby do samodzielnego poradzenia sobie z daną sytuacją. Warto jednak wiedzieć, że PTSD nie rozwija się u każdej osoby, która doświadczyła traumy. 

Na większe ryzyko rozwoju stresu pourazowego mogą wpływać:

• wczesna traumatyzacja - doświadczenie traumatycznych wydarzeń w dzieciństwie może zwiększać podatność na rozwój PTSD,

• wielkość stresora - im większa intensywność i silniejsza trauma, tym większe ryzyko PTSD,

• typ osobowości - na rozwój PTSD bardziej narażone są osoby neurotyczne, skłonne do pesymizmu oraz o niskiej odporności psychicznej, 

• wcześniejsze trudności psychiczne - historia depresji, zaburzeń lękowych lub innych zaburzeń psychicznych zwiększa ryzyko PTSD, 

• brak umiejętności radzenia sobie ze stresem i trudnymi sytuacjami,

• brak wsparcia społecznego,

• historia wcześniejszych stresujących wydarzeń życiowych - osoby, które doświadczyły wielu stresujących sytuacji, mogą być bardziej podatne na zespół stresu pourazowego.

Jakie są objawy PTSD? 

U większości osób symptomy PTSD pojawiają się dopiero po kilku miesiącach od traumatycznego wydarzenia, ale zazwyczaj nie później niż po pół roku. Głównym objawem PTSD jest wielokrotne przeżywanie traumatycznego wydarzenia. Osoby z zespołem stresu pourazowego przeżywają na nowo traumatyczne wydarzenie w formie:

• natrętnych wspomnień i retrospekcji (tzn. flashbacki) - pacjenci mogą doświadczać intensywnych i realistycznych wspomnień, którym towarzyszą silne emocje, identyczne jak te, które wystąpiły podczas traumatycznego zdarzenia,

• koszmarów sennych,

• nagłych reakcji fizjologicznych - przyspieszone bicie serca, duszności, nadmierne pocenie się, ataki paniki.

Zespół stresu pourazowego objawia się również:

• unikaniem bodźców przypominających o traumie - np. miejsc, osób, a nawet rozmów na temat zdarzenia,

• wypieraniem trudnych doświadczeń - trudnościami w przypominaniu sobie szczegółów traumatycznej sytuacji, niekiedy pacjenci doświadczają także amnezji,

• drażliwością, wybuchami gniewu, trudnościami z kontrolowaniem emocji, 

• nadmierną czujnością, poczuciem zagrożenia,

• trudnościami z koncentracją, pamięcią,

• problemami ze snem - bezsenność, tzw. czujny sen, wybudzanie się w nocy,

• gwałtowanymi reakcjami na nagłe bodźce,

• zobojętnieniem emocjonalnym,

• poczuciem winy, odpowiedzialnością za traumę,

• pesymistycznym myśleniem, objawami lękowymi,

• spadkiem nastroju, izolowaniem się od innych.

Osoby cierpiące na zespół stresu pourazowego są również bardziej narażone na depresję, zaburzenia lękowe, nadużywanie alkoholu, leków i innych substancji psychoaktywnych. Poza tym u osób z PTSD mogą wystąpić myśli lub/i próby samobójcze. 

Skutki zespołu stresu pourazowego

Objawy zespołu stresu pourazowego mogą utrzymywać się przez wiele lat, znacznie utrudniając codzienne funkcjonowanie pacjentów i obniżając ich komfort życia. Osoby cierpiące na PTSD często doświadczają problemów w życiu prywatnym oraz zawodowym. Zaburzenia snu, drażliwość, trudności z koncentracją i skupieniem uwagi mogą utrudniać pracę, naukę i realizowanie codziennych obowiązków. Wiele osób z PTSD wycofuje się również z życia społecznego, ma trudności z zaufaniem innym, staje się wycofana, unika intymności i nie utrzymuje kontaktów z bliskimi. Wszystko to może prowadzić do izolacji i zwiększonego poczucia samotności. 

 Wiele osób z PTSD boryka się również z obniżonym nastrojem, bezradnością, niskim poczuciem własnej wartości, stanami lękowymi i napadami paniki. Niestety osoby z zespołem stresu pourazowego są częściej narażone na ryzyko innych zaburzeń psychicznych, na ryzyko myśli oraz prób samobójczych.

Skutki zespołu stresu pourazowego mogą także odbijać się na zdrowiu. Przewlekły stres występujący w przebiegu PTSD zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, może skutkować przewlekłymi dolegliwościami bólowymi, osłabioną odpornością oraz zaburzeniami hormonalnymi. Poza tym PTSD zwiększa ryzyko uzależnienia od substancji psychoaktywnych, co może tylko pogłębiać trudności.  

Jak leczyć PTSD? Terapia zespołu stresu pourazowego 

Leczenie zespołu stresu pourazowego wymaga kompleksowego podejścia, które obejmuje zarówno psychoterapię, jak i w niektórych przypadkach, farmakoterapię.

Najskuteczniejszą metodą leczenia PTSD jest psychoterapia poznawczo-behawioralna, która pomaga stopniowo zmniejszyć lęk związany z traumatycznymi wspomnieniami. W terapii często stosuje się techniki ekspozycyjne, które polegają na stopniowym konfrontowaniu pacjentów z myślami, emocjami i obrazami związanymi z traumatycznym wydarzeniem. Stopniowa ekspozycja ma za zadanie pomóc osłabić lęk oraz oswoić pacjenta z trudnymi wspomnieniami.

Równie skuteczną i bardzo często wykorzystywaną metodą w leczeniu PTSD jest także metoda EMDR (ang. Eye Movement Desensitization and Reprocessing), czyli desensytyzacja i ponowne przetwarzanie wspomnienia. Terapia EMDR polega na ponownym przetworzeniu traumatycznych wspomnień poprzez specyficzne ruchy gałek ocznych. Podczas terapii pacjent, zgodnie z zaleceniami terapeuty, wykonuje specyficzne ruchy gałek. Ruchy te w uproszczeniu pomagają w przeniesieniu traumatycznych wspomnień do innych obszarów mózgu, gdzie zostaną lepiej przetworzone, stracą swój emocjonalny ładunek i staną się neutralne dla pacjentów. 

W niektórych przypadkach, w szczególności gdy objawy PTSD są bardzo nasilone lub gdy współwystępują z depresją, zaburzeniami lękowymi i/lub napadami paniki, psychiatra może zalecić rozpoczęcie leczenia farmakologicznego. W leczeniu PTSD wykorzystuje się głównie leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, które pomagają w  m.in. regulacji nastroju, redukcji lęku oraz poprawnie jakości snu.