Kwas foliowy – rola w organizmie, źródła, skutki niedoboru witaminy B9

Kwas foliowy, czyli witamina B9, jest kluczowy dla prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. W szczególności suplementację kwasu foliowego i folianów zaleca się u kobiet w ciąży. Jakie właściwości ma kwas foliowy? Jak objawia się niedobór kwasu foliowego?

Kwas foliowy - na co pomaga? Właściwości i zastosowanie

Kwas foliowy, czyli witamina B9 jest jedną z witamin niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Istnieją dwie formy witaminy B9: foliany, które są jej naturalną i aktywną formą, występującą w produktach żywnościowych oraz kwas foliowy, czyli syntetyczna forma witaminy, stosowana w suplementach dieta i wzbogaconej żywności.

Kwas foliowy odpowiada za wiele procesów w organizmie człowieka. Jakie właściwości ma kwas foliowy?

• warunkuje prawidłowy rozwój cewy nerwowej płodu,
• uczestniczy w syntezie składowych DNA,
• wspiera płodność,
• zapobiega rozwojowi anemii,
• bierze udział w syntezie neuroprzekaźników, m.in. serotoniny, która odpowiada głównie za nastrój, 
• wzmacnia odporność organizmu,
• zapobiega chorobom sercowo-naczyniowym,
• poprawia funkcje poznawcze, m.in. pamięć, koncentrację,
• poprawia funkcjonowanie układu pokarmowego, 
• zmniejsza ryzyko rozwoju niektórych nowotworów.

Kwas foliowy a ciąża

Kwas foliowy to jedna z najważniejszych i jednocześnie podstawowych witamin dla kobiet planujących zajście w ciążę, będących w ciąży oraz karmiących piersią. Odpowiedni poziom kwasu foliowego w organizmie ma wpływ na prawidłowy przebieg ciąży i rozwój dziecka, w szczególności w pierwszych tygodniach ciąży.

Kwas foliowy zapobiega bowiem powstawaniu wad cewy nerwowej, która kształtuje się już około 4. tygodnia ciąży. Z tego powodu suplementacja kwasu foliowego powinna być rozpoczęta jeszcze przed zajściem w ciążę, na etapie planowania. 

Zgodnie ze stanowiskiem Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników obecnie badania naukowe potwierdzają, że na etapie planowania ciąży oraz w ciąży zaleca się stosować aktywną formę folianów 5-MTHF aniżeli kwas foliowy. 

Zalecane dawki spożycia folianów według najnowszych rekomendacji przedstawiają się następująco:

• u kobiet planujących ciążę - powinny przyjmować 400 µg aktywnej formy kwasu foliowego 5-MTHF oraz 400 µg kwasu foliowego na dzień,
• u kobiet w okresie ciąży i podczas laktacji - zaleca się suplementację 800 µg 5-MTHF na dzień.

Przy czym u kobiet planujących ciążę zaleca się suplementację folianami co najmniej 12 tygodni przed planowaną koncepcją. Z kolei u kobiet, które wcześniej urodziły dziecko z wadą cewy nerwowej, zaleca się suplementację w dawce 5 mg folianów na dzień. 

Warto również pamiętać, że wszelka suplementacja w okresie okołociążowym powinna być skonsultowana z lekarzem prowadzącym. 

Kwas foliowy - objawy niedoboru

Niedobór kwasu foliowego może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych zarówno w zakresie zdrowia fizycznego, jak i psychicznego. 

Objawy niedoboru kwasu foliowego to m.in.: 

• osłabienie, zmęczenie, bóle głowy, duszności, bladów - mogą wskazywać na anemię megaloblastyczną,
• objawy depresyjne,
• mrowienie, drętwienie kończyn, 
• stany psychotyczne lub depresyjne, 
• nieestetyczne przebarwienia na płytce paznokciowej, 
• kołatanie serca,
• trudności z koncentracją, z pamięcią,
• drażliwość,
• obniżenie odporności,
• problemy z układem pokarmowym - biegunki, utrata apetytu, bóle brzucha, 
• chroniczne zmęczenie,
• owrzodzenia w jamie ustnej,
• częstsze bóle głowy.

Niektóre grupy osób będą również szczególnie narażone na niedobory kwasu foliowego: 

• kobiety w okresie ciąży i karmienia piersią,
• osoby nadużywające alkoholu,
• osoby przyjmujące niektóre leki, np. leki przeciwpadaczkowe, 
• osoby z zaburzeniami wchłaniania z powodu chorób układu pokarmowego, m.in. celiaklia, choroba Leśniowskiego-Crohna, 
• osoby starsze - wraz z wiekiem spada wchłanialność witamin, 
• osoby cierpiące na choroby wątroby, 
• osoby o diecie ubogiej w foliany. 

Nadmiar kwasu foliowego w organizmie

Do nadmiaru kwasu foliowego w organizmie dochodzi stosunkowo rzadko i najczęściej dzieje się tak na skutek niekontrolowanego stosowania suplementów diety z witaminą B9. 

Nadmiar kwasu foliowego może m.in. maskować niedobory witaminy B12, które jeżeli nie zostaną wykryte w porę, mogą skutkować uszkodzeniami układu nerwowego. Nadmiar kwasu foliowego może również powodować problemy z układem pokarmowym oraz zwiększoną drażliwość i osłabienie funkcji poznawczych. Niektóre doniesienia sugerują także, że nadmiar witaminy B9 może zwiększać ryzyko rozwoju niektórych nowotworów, w szczególności u osób z predyspozycjami do ich wystąpienia. 

Sprawdź również, jak rozpoznać niedobory witamin z grupy B. 

Gdzie występuje kwas foliowy? W jakich produktach?

Kwas foliowy, a właściwie jego naturalna forma, czyli foliany występuje głównie w żywności pochodzenia roślinnego oraz niektórych produktach pochodzenia zwierzęcego. Źródła kwasu foliowego to m.in.: 

• zielone warzywa liściaste,
• rośliny strączkowe,
• produkty pełnoziarniste,
• owoce cytrusowe,
• jaja,
• wątroba wołowa lub drobiowa,
• ryby np. tuńczyk. 

Warto jednak pamiętać, że produkty bogate w kwas foliowy są wrażliwe na działanie czynników zewnętrznych. Mianowicie wysoka temperatura lub zbyt długie przechowywanie mogą obniżać zawartość kwasu foliowego w produktach. 

Kwas foliowy - suplementacja

Suplementacja kwasu foliowego jest zalecana w sytuacjach, gdy jego ilość dostarczana wraz z pożywieniem nie jest w stanie pokryć pełnego zapotrzebowania na witaminę B9. Ponadto suplementację zaleca się również w przypadku niedoborów kwasu foliowego. 

Kiedy szczególnie warto zadbać o suplementacje?

• w okresie ciąży i karmienia piersią,
• w przypadku niedoborów kwasu foliowego
• w przypadku przyjmowania niektórych leków, które mogą obniżać poziom kwasu, 
• w starszym wieku - spada zdolność do wchłaniania folianów, 
• w przypadku depresji - kwas foliowy może wspomagać leczenie psychiatryczne. 

Zalecana dawka dzienna dla dorosłych osób wynosi zazwyczaj 400 µg, jednak zapotrzebowanie na kwas foliowy może różnić się od wieku, stanu zdrowia i fizjologicznych potrzeb. Z tego powodu suplementację kwasem foliowym warto omówić z lekarzem.

Bibliografia 

Banyś, K. i in. (2020). Znaczenie kwasu foliowego dla zdrowia organizmu człowieka 

Cieślik, E., Kościej, A. (2012). Kwas foliowy – występowanie i znaczenie

Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji aktywnych folianów, choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu.