Jak bardzo zaraźliwa jest odra?

W ostatnich latach odra ponownie stała się przedmiotem zainteresowania epidemiologów i lekarzy. Choroba, która przez długi czas była uznawana za niemal niespotykaną, wraca wraz ze spadkiem poziomu wyszczepienia ludności. Jak objawia się odra i jak można się nią zarazić?

Objawy odry - jak przebiega choroba?

Odra to ostra choroba zakaźna wywoływana przez wirus z rodziny paramyksowirusów, która mimo dostępności szczepionek wciąż stanowi poważny problem zdrowotny na świecie. Charakteryzuje się typową wysypką i objawami przypominającymi przeziębienie, które jednak mogą prowadzić do groźnych powikłań. Rozpoznanie odry bywa trudne, szczególnie we wczesnym stadium choroby.

Odra przebiega etapami, a jej pierwsze objawy pojawiają się zazwyczaj po 10-14 dniach od kontaktu z zakażoną osobą. W tym początkowym okresie odra może przypominać zwykłe przeziębienie lub grypę, co sprawia, że wielu chorych nie zdaje sobie sprawy z tego, czym naprawdę się zarazili. Dopiero pojawienie się charakterystycznej wysypki pozwala na postawienie prawidłowej diagnozy.

Okres wstępny odry trwa około 2-4 dni i objawia się objawami podobnymi do przeziębienia. Pojawia się wysoka gorączka, często powyżej 39°C, którą trudno obniżyć typowymi lekami przeciwgorączkowymi. Towarzyszy jej suchy, męczący kaszel, katar oraz zaczerwienienie oczu ze łzawieniem. Dziecko lub osoba dorosła czuje się wyraźnie osłabione, może skarżyć się na bóle głowy i ogólne rozbicie.

Charakterystycznym objawem, który pozwala odróżnić odrę od zwykłego przeziębienia, są plamy Koplika. Są to małe, białawe punkty otoczone czerwoną obwódką, które pojawiają się na wewnętrznej stronie policzków, naprzeciw dolnych zębów trzonowych. Te specyficzne zmiany występują u większości chorych i są widoczne zazwyczaj 2-3 dni przed pojawieniem się wysypki na skórze. Niestety, często umykają uwadze, ponieważ zaglądanie do jamy ustnej nie jest rutynową czynnością przy podejrzeniu przeziębienia.

Po okresie wstępnym następuje faza wysypki, która jest najbardziej rozpoznawalnym objawem odry. Czerwonawe, grudkowo-plamiste zmiany pojawiają się najpierw za uszami i na twarzy, a następnie w ciągu 2-3 dni rozprzestrzeniają się w kierunku tułowia i kończyn. Wysypka jest nieswędząca, co odróżnia odrę od niektórych innych chorób zakaźnych. W miarę jak wysypka się rozprzestrzenia, gorączka zwykle osiąga najwyższe wartości i może utrzymywać się przez kolejne 2-3 dni.

W przebiegu odry mogą również wystąpić objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak biegunka, wymioty czy bóle brzucha. Dzieci często tracą apetyt i czują się bardzo osłabione. U niektórych chorych dochodzi także do powiększenia węzłów chłonnych na szyi oraz obrzęku twarzy.

Jak łatwo można się zarazić odrą?

Odra należy do najbardziej zakaźnych chorób wirusowych: wystarczy krótki kontakt z chorą osobą, aby doszło do zakażenia. Wirus przenosi się drogą kropelkową, czyli przez kaszel, kichanie czy zwykłą rozmowę, a jego zakaźność jest niezwykle wysoka. Szacuje się, że jeśli osoba niezaszczepiona znajdzie się w jednym pomieszczeniu z chorym na odrę, prawdopodobieństwo zakażenia wynosi nawet 90%.

Wirus odry jest wyjątkowo odporny i może przetrwać w powietrzu oraz na powierzchniach przez około 2 godziny. Oznacza to, że można się zarazić, nawet jeśli nie mieliśmy bezpośredniego kontaktu z chorym; wystarczy przebywać w miejscu, w którym niedawno znajdowała się zakażona osoba. Z tego powodu odra tak łatwo rozprzestrzenia się w miejscach, gdzie przebywa wiele osób, np. w szkołach, przedszkolach, przychodniach lekarskich czy środkach komunikacji publicznej.

Szczególnie niebezpieczne jest to, że osoba zakażona staje się zakaźna już 4 dni przed pojawieniem się wysypki i pozostaje zakaźna przez kolejne 4 dni po jej wystąpieniu. W tym początkowym okresie, gdy objawy przypominają zwykłe przeziębienie, chory często nie wie, że ma odrę, i normalnie funkcjonuje w społeczeństwie: idzie do pracy, szkoły, spotyka się z innymi ludźmi. W ten sposób nieświadomie zaraża wiele osób wokół siebie.

Do zakażenia dochodzi również bardzo szybko; wystarczy zaledwie kilka sekund kontaktu z wirusem. Nie ma znaczenia, czy był to krótki kontakt w windzie, czy dłuższa rozmowa twarzą w twarz. Jeśli osoba nie jest zaszczepiona lub nie przechorowała wcześniej odry, prawdopodobieństwo zachorowania jest bardzo wysokie.

Czy szczepionka chroni przed odrą?

Szczepionka przeciwko odrze to najskuteczniejszy sposób ochrony przed tą groźną chorobą. Zapewnia ona wysoką skuteczność i długotrwałą odporność, dzięki czemu w krajach o wysokim odsetku zaszczepionych dzieci zachorowania na odrę są rzadkością.

Już pojedyncza dawka szczepionki przeciwko odrze chroni około 93% zaszczepionych osób przed zakażeniem. Po podaniu dwóch dawek, które stanowią pełny schemat szczepienia, ochrona wzrasta do około 97%. Oznacza to, że na 100 w pełni zaszczepionych osób tylko około 3 mogą zachorować mimo szczepienia. 

W Polsce stosuje się szczepionkę skojarzoną MMR, która chroni jednocześnie przed odrą, świnką i różyczką. Pierwszą dawkę dzieci otrzymują w 13-14 miesiącu życia, a drugą w wieku 10 lat. Taki schemat pozwala zapewnić pełną ochronę przed tymi chorobami przez całe życie. Co więcej, szczepionka jest bezpłatna i wchodzi w skład obowiązkowego kalendarza szczepień.

Odporność po szczepieniu utrzymuje się przez wiele lat, a u większości osób, przez całe życie. Badania pokazują, że osoby zaszczepione w dzieciństwie rzadko potrzebują dawek przypominających. Nawet jeśli z czasem poziom przeciwciał nieznacznie spadnie, pamięć immunologiczna pozostaje, co oznacza, że organizm w razie kontaktu z wirusem szybko wyprodukuje nowe przeciwciała.

Zdarza się jednak, że mimo pełnego szczepienia osoba zachoruje na odrę. W takich przypadkach odra zwykle przebiega znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych. Wysypka bywa mniej intensywna, gorączka niższa, a ryzyko poważnych powikłań, takich jak zapalenie płuc czy mózgu, jest znacznie mniejsze. 

Kiedy podejrzewać zakażenie odrą i co zrobić?

Tak jak wspomniano, rozpoznanie odry we wczesnym etapie bywa trudne, ponieważ początkowe objawy często przypominają infekcję wirusową górnych dróg oddechowych. Istnieją jednak sygnały, które powinny skłonić do dalszej diagnostyki.

Sygnałami alarmowymi, które mogą wskazywać na zakażenia odrą, jest przede wszystkim wysoka gorączka, która utrzymuje się przez kilka dni i towarzyszy jej suchy, męczący kaszel, katar oraz wyraźne zaczerwienienie oczu ze łzawieniem. Charakterystyczne jest również silne osłabienie i złe samopoczucie, które nie ustępują mimo leczenia objawowego. Ważnym sygnałem są także białawe plamy na błonie śluzowej policzków, pojawiające się jeszcze przed wystąpieniem wysypki skórnej.

Szczególnie czujni powinniśmy być, gdy mieliśmy kontakt z osobą chorą na odrę lub przebywaliśmy w miejscach, gdzie odnotowano przypadki zachorowań. Jeśli nie jesteśmy pewni swojego statusu szczepienia lub wiemy, że nie byliśmy szczepieni, to wówczas ryzyko zachorowania jest bardzo wysokie.

W przypadku podejrzenia odry nie należy zgłaszać się bezpośrednio do przychodni, ponieważ istnieje ryzyko zakażenia innych pacjentów. Zalecany jest wcześniejszy kontakt telefoniczny z lekarzem rodzinnym lub infolinią NFZ i poinformowanie o objawach. Na tej podstawie ustalany jest dalszy sposób postępowania, np. wizyta domowa lub konsultacja w wyznaczonym terminie, gdy w placówce nie ma innych pacjentów.

Po potwierdzeniu rozpoznania odry konieczna jest izolacja domowa, zwykle przez około 7 dni od pojawienia się wysypki. Leczenie ma charakter objawowy i obejmuje odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz stosowanie leków przeciwgorączkowych.

Bibliografia

Janaszek-seydlitz, W. Odra w Polsce - badania seroepidemiologiczne

Janaszek-Seydiltz, W. i in. (2003). STAN UODPORNIENIA POPULACJI POLSKIEJ PRZECIW ODRZE, ŚWINCE I RÓŻYCZCE, A SZCZEPIENIA OCHRONNE

Obuchowicz, A. i in. (2010). Odra – choroba, o której nie należy zapominać