Inteligencja emocjonalna - czym jest i jak ją rozwijać?

Inteligencja emocjonalna to m.in. zdolność do rozumienia emocji własnych oraz cudzych. Cecha ta ma ogromny wpływ na nasze codzienne funkcjonowanie i niemal na każdą sferę naszego życia. Czym jest inteligencja emocjonalna, jak ją rozwijać i dlaczego warto to robić? 

Co to jest inteligencja emocjonalna?

Pojęcie inteligencji emocjonalnej zostało po raz pierwszy opisane w 1990 r. przez dwóch psychologów Petera Saloveya i Johna Mayera. Według ich definicji inteligencja emocjonalna (IE) to zdolność do rozpoznawania emocji, zarówno własnych, jak i cudzych oraz umiejętność wykorzystywania tych informacji do kierowania własnym myśleniem i zachowaniem. W tym podejściu inteligencja emocjonalna traktowana jest jako forma inteligencji poznawczej.

1. Salovey i J. Mayer wyróżnili cztery podstawowe elementy inteligencji emocjonalnej: 

1. Rozpoznawanie i wyrażanie emocji
2. Wykorzystywanie emocji w procesach myślowych
3. Rozumienie emocji i relacji między nimi
4. Świadome regulowanie emocji
   
   

W ich ujęciu emocje są więc cennym źródłem informacji: o nas samych, o innych ludziach i o otaczającym nas świecie. Jeżeli potrafimy odczytywać emocje własne i innych, to wówczas możemy podejmować bardziej świadome decyzje, lepiej reagować w trudnych sytuacjach i budować autentyczne relacje z innymi. 

Kilka lat później koncepcję inteligencji emocjonalnej rozwinął Daniel Goleman, który zaproponował tzw. model mieszany. W jego ujęciu inteligencja emocjonalna nie ogranicza się do zdolności poznawczych, ale obejmuje również cechy osobowości, takie jak empatia, motywacja wewnętrzna umiejętność budowania relacji czy zarządzanie sobie w trudnych sytuacjach. 

Goleman w swojej koncepcji wyróżnił pięć głównych obszarów, które składają się na inteligencję emocjonalną:

• Samoświadomość - zdolność do rozpoznawania własnych emocji, rozumienia ich przyczyn oraz wpływu na nasze zachowanie,
• Samoregulacja - umiejętność panowania nad emocjami, w szczególności w trudnych momentach,
• Motywacja wewnętrzna - zdolność do działania w zgodzie ze swoimi wartościami i wytrwałość w dążeniu do celów mimo trudności, 
• Empatia - zdolność wczuwania się w emocje i potrzeby innych osób,
• Umiejętności społeczne - zdolność do budowania i podtrzymywania relacji. 

Współczesne podejście do inteligencji emocjonalnej w dużej mierze opiera się na modelu mieszanym Daniela Golemana. Coraz częściej podkreśla się także, że inteligencja emocjonalna nie jest cechą wrodzoną, bowiem kształtuje się ona pod wpływem doświadczeń, relacji z innymi ludźmi oraz własnej pracy nad jej rozwojem. 

Jak kształtuje się inteligencja emocjonalna?

Inteligencja emocjonalna kształtuje się w nas już od najmłodszych lat i rozwija się przez całe życie. Co sprzyja rozwojowi inteligencji emocjonalnej? 

• Wychowanie w atmosferze bezpieczeństwa i akceptacji, 
• Doświadczanie bliskości emocjonalnej ze strony rodziców,
• Uczenie dziecka rozpoznawania, nazywania i regulowania emocji, 
• Obecność uważnych i emocjonalnie dojrzałych rodziców - dziecko widzi wówczas, jak dorośli radzą sobie z emocjami w trudnych sytuacjach, 
• Relacje z rówieśnikami i nauczycielami - z wiekiem coraz większe znaczenie zyskuje również środowisko szkolne. 

A co może zaburzać rozwój inteligencji emocjonalnej? 

• Brak wsparcia emocjonalnego, brak bliskości, zaniedbanie emocjonalne,
• Brak zainteresowania tym, co dziecko czuje, brak rozmów z dzieckiem na temat emocji,
• Przemoc fizyczna lub psychiczna,
• Brak pozytywnych wzorców - wychowanie przez niedojrzałych emocjonalnie rodziców.
  
  

Na rozwój inteligencji emocjonalnej wpływają również cechy osobowościowe i temperament, m.in. wrażliwość emocjonalna, impulsywność, otwartość na doświadczenia, zdolność do refleksji i samokontroli. 

Dlaczego warto rozwijać inteligencję emocjonalną? 

Inteligencja emocjonalna wpływa na to, jak funkcjonujemy w codziennym życiu: w relacjach, pracy, szkole i w sytuacjach stresowych. Osoby z wysoką IE potrafią rozpoznać i zrozumieć swoje emocje - wiedzą co czują i dlaczego w danym momencie pojawia się dana emocja. 

Dzięki temu są w stanie lepiej panować nad swoimi reakcjami, nie działają pod wpływem impulsów, ale potrafią zatrzymać się i zareagować adekwatnie do sytuacji. Osoby z wysoką IE w relacjach są bardziej uważne i empatyczne: umieją słuchać, potrafią wczuć się w sytuację drugiej osoby, rozpoznać jej potrzeby i odpowiednio na nie zareagować. Cechuje je również odporność psychiczna, czyli zdolność do radzenia sobie z trudnościami, w sposób, który pozwala im zachować równowagę emocjonalną.

Z kolei osoby z niską inteligencją emocjonalną często nie potrafią rozpoznać swoich emocji, co może prowadzić do impulsywnych i nieadekwatnych reakcji na sytuację. W relacjach bywają zamknięte lub wręcz przeciwnie nadmiernie emocjonalne, co utrudnia im budowanie autentycznych więzi. Osobom z niską IE trudniej jest też poradzić sobie z krytyką, stresem czy trudnymi wydarzeniami.

Co więcej, badania pokazują, że niska inteligencja emocjonalna wiąże się ze zwiększonym ryzykiem występowania objawów depresyjnych i lękowych. Osoby, które mają trudności z rozpoznawaniem, rozumieniem i regulowaniem emocji są bowiem bardziej podatne na napięcie, przewlekły stres oraz negatywne myślenie, czyli czynniki, które mogą predysponować do rozwoju zaburzeń psychicznych. 

Jak rozwijać inteligencję emocjonalną?

Inteligencja emocjonalna to cecha, którą możemy samodzielnie rozwijać na każdym etapie naszego życia. Jak to robić?

• Praktykuj samoświadomość - każdego dnia staraj się rozpoznawać, co czujesz w różnych sytuacjach. Zatrzymaj się na chwilę, zastanów, co dzieje się w twoim wnętrzu i co wywołuje określoną emocję. Możesz prowadzić dziennik emocji, który pomoże ci rozpoznać, jak emocje wpływają na twoje zachowanie, 
• Zwracaj uwagę na emocje innych osób - w trakcie rozmowy zwracaj uwagę na ton głosu, mimikę twarzy, gesty i postawę ciała twojego rozmówcy. Zanim zareagujesz, staraj się zrozumieć, co czują inni,
• Ćwicz regulację emocji - kiedy poczujesz silne emocje (np. złość, frustrację), zanim zareagujesz, weź kilka głębokich oddechów i zatrzymaj się na chwilę. Daj sobie czas na chwilę zastanowienia. W takich momentach możesz również spróbować technik oddechowych, np. oddychanie 4-7-8 lub oddychanie pudełkowe,
• Pracuj nad empatią - spróbuj w codziennych sytuacjach zadawać twoim rozmówcom pytania otwarte, które pozwolą ci lepiej zrozumieć uczucia i perspektywę innych. Na przykład, zamiast pytać „Co się stało?”, zapytaj „Jak się czujesz w związku z tym, co się stało?,
• Ucz się akceptować wszystkie emocje – emocje to naturalna część naszego życia, nie jesteśmy w stanie się ich pozbyć. Ważne jest więc to, aby nauczyć się akceptować to co czujemy, nawet jeżeli są to trudne i bolesne emocje.

Bibliografia

Goleman, D. (1999). Inteligencja emocjonalna w praktyce

Piekarska, J. (2020). Inteligencja emocjonalna i rola rodziny w jej rozwoju

Żuchowicz, P. i in. (2018). Inteligencja emocjonalna w zaburzeniach depresyjnych nawracających

Śmieja, M. (2018). W związku z inteligencją emocjonalną. Rola inteligencji emocjonalnej w relacjach społecznych i związkach intymnych