Grzybica skóry - jak ją rozpoznać i leczyć?

Świąd, zaczerwienienie, łuszczenie się skóry czy pęknięcia naskórka to dolegliwości, które łatwo pomylić z podrażnieniem lub alergią. W wielu przypadkach stoją za nimi jednak zakażenia grzybicze, wymagające odpowiedniego rozpoznania i leczenia. Jak wygląda grzybica skóry i jak ją leczyć?

Czym jest grzybica skóry i skąd się bierze?

Grzybica skóry to zakażenie wywołane przez chorobotwórcze grzyby, najczęściej dermatofity, rzadziej drożdżaki lub pleśnie, które mają zdolność rozkładania keratyny obecnej w skórze, paznokciach i włosach. Do zakażenia dochodzi zazwyczaj w miejscach wilgotnych i ciepłych, gdzie naturalna bariera ochronna skóry jest osłabiona. Choroba może rozwijać się na niemal każdej części ciała, a jej przebieg zależy od rodzaju patogenu, lokalizacji i stanu ogólnego pacjenta.

Zakażenie przenosi się przede wszystkim przez bezpośredni kontakt ze skórą osoby chorej lub przez wspólne używanie przedmiotów, takich jak ręczniki, obuwie, przybory kosmetyczne czy wyposażenie łazienek i basenów. Do rozwoju zmian skórnych dochodzi łatwiej, gdy skóra jest podrażniona, nadmiernie wilgotna lub uszkodzona. Grzybica częściej występuje u osób z obniżoną odpornością, zaburzeniami krążenia, cukrzycą oraz u pacjentów długotrwale stosujących antybiotyki lub glikokortykosteroidy.

Czynniki sprzyjające rozwojowi grzybicy to również m.in.:

• długotrwała wilgoć i maceracja skóry (np. stopy w nieprzepuszczalnym obuwiu),
• nadmierna potliwość,
• urazy naskórka,
• korzystanie z publicznych pryszniców i basenów,
• noszenie syntetycznej lub zbyt ciasnej odzieży,
• osłabiona odporność lub przewlekłe choroby metaboliczne.

Warto zaznaczyć, że grzybica nie jest chorobą związaną z brakiem higieny; może ona dotyczyć zarówno osób bardzo dbających o skórę, jak i tych narażonych na kontakt z patogenami w środowisku. Zwykle rozwija się wtedy, gdy patogen ma dogodne warunki do namnażania, a naturalna bariera ochronna skóry nie jest w stanie go zatrzymać.

Jak objawia się grzybica skóry? 

Grzybica skóry może przyjmować różne formy, ale istnieje kilka charakterystycznych objawów, które zwykle pozwalają rozpoznać zakażenie. Zmiany najczęściej pojawiają się na skórze stóp, pachwin, tułowia, dłoni, ale mogą wystąpić również na owłosionej skórze głowy lub pod paznokciami. Typowy jest też stopniowy rozwój zmian oraz ich rozszerzanie się na nowe obszary skóry.

Najczęstsze objawy grzybicy skóry to:

• Czerwone, złuszczające się plamy - często z wyraźniejszym, uniesionym i bardziej zapalnym brzegiem,
• Świąd - który może nasilać się po rozgrzaniu skóry lub w nocy,
• Pękanie i łuszczenie się naskórka - szczególnie między palcami stóp,
• Okrągłe lub owalne ogniska - które mogą przypominać “obrączki”; centralna część zmiany bywa jaśniejsza i mniej aktywna,
• Zaczerwienienie i uszkodzenie naskórka - w miejscach wilgotnych (pachwiny, fałdy skórne),
• Pogrubienie, kruchość lub żółtawy odcień paznokcia - jeśli zakażenie dotyczy płytki paznokciowej,
• Wypadanie włosów w miejscu zakażenia (grzybica skóry owłosionej).

Jak lekarz rozpoznaje grzybicę skóry?

Rozpoznanie grzybicy opiera się głównie na obrazie klinicznym, ale w razie wątpliwości konieczne są badania potwierdzające zakażenie. Jest to szczególnie ważne zwłaszcza wtedy, gdy zmiany przypominają inne choroby skóry, np. łuszczycę, AZS czy wyprysk.

Najczęściej stosowane metody diagnostyczne grzybicy skóry to:

• Badanie mikologiczne (KOH) - próbkę naskórka ogląda się pod mikroskopem po przygotowaniu w roztworze KOH; wynik można uzyskać w ciągu kilku minut, 
• Posiew grzybów - pozwala ustalić dokładny gatunek patogenu, ale wymaga czasu (zwykle kilkanaście dni), 
• Badanie lampą Wooda - pomocne zwłaszcza przy zakażeniach owłosionej skóry głowy i niektórych rodzajach drożdżaków, 
• Dermatoskopia - nie jest badaniem potwierdzającym grzybicę, ale może pomóc odróżnić zmiany grzybicze od innych dermatoz.

Jak wygląda leczenie grzybicy skóry?

Leczenie grzybicy skóry zależy od lokalizacji zmian, ich rozległości oraz rodzaju patogenu. W większości przypadków jednak terapię rozpoczyna się od preparatów miejscowych. Leki przeciwgrzybicze dostępne w aptekach mają za zadanie zahamować rozwój grzybów, usunąć stan zapalny i przywrócić prawidłową regenerację naskórka. Skuteczność terapii w dużej mierze zależy od systematyczności: zmiany skórne mogą wyglądać lepiej po kilku dniach, ale leczenie powinno trwać zwykle 2-4 tygodnie, aby zapobiec nawrotom.

Najczęściej stosowane są preparaty w formie kremów, żeli, maści lub aerozoli. Do substancji o potwierdzonej skuteczności w przypadku grzybici skóry należą m.in.:

• Azoles (np. ketokonazol, klotrimazol) - działają szeroko na dermatofity i drożdżaki, sprawdzają się przy większości powierzchownych zakażeń,
• alliloaminy (np. terbinafina, naftyfina) - szczególnie skuteczne w grzybicy stóp i pachwin, często dają szybszą poprawę,
• Cyklopiroks - wykazuje działanie przeciwgrzybicze i przeciwzapalne, może być stosowany także w zmianach zapalnych i podrażnionej skórze.

Preparaty miejscowe należy aplikować na zmienioną skórę oraz niewielki margines zdrowej tkanki, ponieważ grzybica często rozprzestrzenia się pod powierzchnią naskórka. W sytuacjach, gdy zmiany są rozległe, nawracające, dotyczą owłosionej skóry głowy lub paznokci, konieczne może być leczenie ogólne. Stosuje się wtedy leki doustne zalecone przez lekarza, takie jak terbinafina, itrakonazol czy flukonazol. 

Istotnym elementem leczenia jest także odpowiednia higiena. Skóra musi być czysta i sucha, zwłaszcza w miejscach narażonych na gromadzenie wilgoci. Warto codziennie zmieniać ręczniki, skarpetki i bieliznę, prać je w wysokiej temperaturze, a także dezynfekować obuwie. Noszenie przewiewnych ubrań ogranicza namnażanie grzybów, a unikanie chodzenia boso w miejscach publicznych zmniejsza ryzyko ponownego zakażenia.

Jeśli jednak zmiany skórne nie ustępują mimo leczenia, szybko się powiększają, nawracają albo gdy zakażenie dotyczy paznokci lub owłosionej skóry głowy, wówczas konieczna będzie konsultacja lekarska. 

Bibliografia

Nocowski, P. i in. (2011). Grzybica skóry gładkiej pierwotnie rozpoznana jako nietypowy wyprysk rozsiany. Opis przypadku.

Trojniel-Wilkowska, M. i in. (2011). Przewlekła grzybica skóry gładkiej w przebiegu atopowego zapalenia skóry.

Niedźwiedź, M. i in. (2019).Grzybica skóry twarzy imitująca krążkowy toczeń rumieniowaty