Co to jest lęk społeczny i jak można go pokonać?

Lęk przed oceną, skrępowanie wśród ludzi, unikanie rozmów czy publicznych wystąpień - to nie zawsze kwestia nieśmiałości. Dla wielu osób takie sytuacje wiążą się z silnym napięciem, lękiem i stresem, które mogą utrudniać codzienne życie. Na czym polega lęk społeczny i jak go leczyć?

Co to jest lęk społeczny?

Lęk społeczny, nazywany także fobią społeczną, to jedno z najczęstszych zaburzeń lękowych. Objawia się silnym, uporczywym lękiem przed oceną innych ludzi: szczególnie w sytuacjach społecznych, które wiążą się z możliwością bycia obserwowanym, ocenianym lub kompromitującym się. W przypadku lęku społecznego dyskomfort jest tak silny, że prowadzi do unikania kontaktów społecznych lub do dużego cierpienia psychicznego. 

Według klasyfikacji DSM-5 (amerykańska klasyfikacja zaburzeń psychicznych) lęk społeczny (ang. social anxiety disorder) to zaburzenie, w którym lęk pojawia się w jednej lub wielu sytuacjach społecznych, np. podczas publicznego wystąpienia, rozmowy z obcymi, jedzenia przy innych, pracy w grupie. Osoba z fobią społeczną boi się, że zostanie oceniona negatywnie, upokorzona lub wyda się “dziwna”, “głupia” albo “gorsza”.

Z kolei w klasyfikacji ICD-11 (Światowej Organizacji Zdrowia) lęk społeczny opisany jest jako uporczywy lęk lub niepokój w sytuacjach, w których jednostka może być obserwowana lub oceniana przez innych. Kluczowym elementem diagnozy jest unikanie takich sytuacji lub znoszenie ich z dużym cierpieniem.

Zaburzenie to pojawia się zwykle w okresie dorastania, ale może też wystąpić wcześniej lub u dorosłych. Jeśli nie jest leczone, potrafi znacząco ograniczyć codzienne funkcjonowanie: wpływa na relacje, edukację, karierę zawodową i jakość życia.

Objawy lęku społecznego - jak się objawia fobia społeczna?

Lęk społeczny objawia się na różnych aspektach: zarówno w ciele, jak i w myślach czy zachowaniu. U osoby z fobią społeczną samo wyobrażenie sobie kontaktu z innymi może wywołać napięcie, silny stres, a nawet objawy somatyczne, takie jak kołatanie serca czy zawroty głowy. Najbardziej charakterystyczne jest jednak uporczywe unikanie sytuacji społecznych lub przeżywanie ich z dużym cierpieniem.

Do typowych objawów lęku społecznego należą:

• Silny lęk przed byciem ocenianym - osoba obawia się, że inni ją skrytykują, wyśmieją, uznają za dziwną lub niekompetentną, 
• Lęk przed kompromitacją lub ośmieszeniem się - np. że się zająknie, zaczerwieni, zacznie się trząść, spoci albo zapomni, co chciała powiedzieć, 
• Unikanie sytuacji społecznych - takich jak wystąpienia publiczne, rozmowy z nieznajomymi, jedzenie przy innych, załatwianie spraw urzędowych, pytania na zajęciach czy spotkania towarzyskie, 
• Intensywne objawy somatyczne - m.in. przyspieszone bicie serca, suchość w ustach, pocenie się, drżenie rąk, duszność, napięcie mięśni, uczucie paniki, 
• Ruminacje i krytyczne myśli - osoba długo rozpamiętuje swoje zachowanie (“czy się nie wygłupiłem?” “co sobie o mnie pomyśleli?”), często ma zaniżoną samoocenę, 
• Zachowania zabezpieczające - np. mówienie bardzo cicho, unikanie kontaktu wzrokowego, zakładanie kaptura, picie alkoholu przed spotkaniami.
  
  

W klasyfikacji DSM-5 podkreśla się, że lęk społeczny trwa co najmniej 6 miesięcy i powoduje znaczące cierpienie lub zaburzenie funkcjonowania. W ICD-11 natomiast zwraca się uwagę na nieproporcjonalny charakter lęku: osoba może zdawać sobie sprawę, że jej reakcja jest przesadzona, ale nie potrafi nad nią zapanować.

Warto również pamiętać, że objawy lęku społecznego u dzieci mogą przybierać nieco inną formę. Objawy u dzieci to m.in. bóle brzucha, bóle głowy, drażliwość, milczenie w grupie, unikanie kontaktu wzrokowego, odmowa pójścia do przedszkola/szkoły. 

Skąd się bierze lęk społeczny? Przyczyny i czynniki ryzyka

Lęk społeczny nie ma jednej konkretnej przyczyny. To zaburzenie, które powstaje w wyniku współdziałania różnych czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Wiele osób z fobią społeczną opisuje, że lęk narastał stopniowo, a pierwsze objawy pojawiły się już w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania.

Do najczęściej czynników ryzyka lęków społecznego należą:

• Predyspozycje genetyczne - badania sugerują, że zaburzenia lękowe, w tym lęk społeczny, mogą mieć podłoże dziedziczne. Jeśli bliski członek rodziny cierpiał na fobię społeczną, ryzyko zachorowania jest wyższe, 
• Budowa i funkcjonowanie mózgu - osoby z fobią społeczną mogą mieć nadmierną aktywność w obrębie ciała migdałowatego; struktury mózgu odpowiadającej za przetwarzanie emocji, szczególnie strachu i zagrożenia, 
• Cechy temperamentu - dzieci nieśmiałe, nadwrażliwe na bodźce, unikające nowości i reagujące silnie na ocenę społeczną, częściej rozwijają objawy lęku społecznego w późniejszych latach, 
• Doświadczenia z dzieciństwa - np. nadmierna krytyka ze strony dorosłych, wyśmiewanie przez rówieśników, publiczne zawstydzenie czy brak wsparcia emocjonalnego mogą zwiększać ryzyko powstania lęku związanego z oceną, 
• Styl wychowania - lęk społeczny częściej pojawia się u osób wychowywanych w środowisku nadmiernie kontrolującym, chroniącym przed wyzwaniami społecznymi lub nadmiernie wymagającym, 
• Uwarunkowania kulturowe i społeczne - presja społeczna, promowanie perfekcjonizmu, wysokie oczekiwania wobec zachowań interpersonalnych czy wpływ mediów społecznościowych również mogą sprzyjać rozwojowi tego zaburzenia.

Jak pokonać lęk społeczny? Skuteczne metody leczenia

Najczęściej stosowaną formą terapii lęku społecznego jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT), uznawana za jedną z najlepiej przebadanych metod. Pomaga ona zidentyfikować automatyczne, zniekształcone myśli (“na pewno się skompromituję”, “wszyscy będą mnie oceniać”), a następnie zastąpić je bardziej realistycznym spojrzeniem. Terapia CBT obejmuje też pracę z lękiem, naukę radzenia sobie w stresujących sytuacjach i tzw. ekspozycję, czyli stopniowe oswajanie się z tym, co wywołuje napięcie i lęk. 

Coraz częściej w leczeniulęku społecznego stosuje się również terapię ACT (akceptacji i zaangażowania), która uczy, jak działać zgodnie z własnymi wartościami mimo obecności trudnych emocji. W odróżnieniu od CBT terapia ACT nie koncentruje się na zmianie myśli, ale na budowaniu elastyczności psychicznej i akceptacji tego, czego nie da się całkowicie wyeliminować. 

W bardziej nasilonych przypadkach, gdy objawy uniemożliwiają codzienne funkcjonowanie lub utrudniają udział w psychoterapii, lekarz psychiatra może zalecić włączenie farmakoterapii. Najczęściej w lęku społecznym stosuje się leki przeciwlękowe i przeciwdepresyjne z grupy SSRI, które łagodzą napięcie lękowe i wpływają pozytywnie na efekt terapii. 

Czy lęk społeczny można wyleczyć?

Lęk społeczny, podobnie jak inne zaburzenia lękowe, można skutecznie leczyć, choć proces ten bywa długotrwały i wymaga systematycznego podejścia. W wielu przypadkach, dzięki psychoterapii i/lub farmakoterapii, udaje się osiągnąć pełną lub prawie pełną remisję, co oznacza, że pacjent jest w stanie samodzielnie i bez nadmiernego napięcia uczestniczyć w życiu społecznym.

Bibliografia

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). (2013). American Psychiatric Publishing

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11. Światowa Organizacja Zdrowia

Leichsenring, F. i in. (2017). Social Anxiety Disorder

Morrison, S, A. i in. (2013). Social Anxiety and Social Anxiety Disorder