Zaburzenia opozycyjno-buntownicze. Jak je rozpoznać u dziecka?

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze u dzieci są jednym z powszechnie diagnozowanych zaburzeń zachowania należących do grupy problemów behawioralnych u dzieci i nastolatków. Termin „opozycyjny” odnosi się do działań, które są sprzeczne z zasadami i normami społecznymi. Dzieci z tym rodzajem zaburzenia zwykle są drażliwe, kłótliwe i nieposłuszne. W artykule omawiamy przyczyny i objawy zaburzeń opozycyjno-buntowniczych oraz radzimy, jakie formy pomocy są najskuteczniejsze w leczeniu i postępowaniu w przypadku tego problemu.  

Czym są zaburzenia opozycyjno-buntownicze?

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze (ang. oppositional defiant disorder - ODD) są rodzajem zaburzeń zachowania u dzieci. Charakteryzują się wrogim, buntowniczym i prowokacyjnym zachowaniem dziecka najczęściej w stosunku do rodziców, członków rodziny, rówieśników lub opiekunów. Dzieci z ODD mają bardzo niską granicę tolerancji frustracji oraz nie kontrolują i nie panują nad swoimi emocjami.

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze diagnozowane są najczęściej w okresie dzieciństwa (ok. 6. roku życia) i przyjmuje się, że utrzymują się przez okres co najmniej 6 miesięcy. Występują częściej u chłopców niż u dziewczynek. Dziewczynki przeważnie stosują agresję werbalną, a chłopcy przemoc fizyczną.

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze - przyczyny

Do najważniejszych przyczyn ryzyka wystąpienia zaburzeń opozycyjno-buntowniczych zalicza się czynniki genetyczne, neurologiczne oraz środowiskowe.

• Czynniki genetyczne - Według niektórych badaczy jedną z przyczyn rozwoju zaburzeń opozycyjno-buntowniczych mogą być uwarunkowania genetyczne. Niestety nie udało się do tej pory wskazać konkretnych genów, które mogą być odpowiedzialne za dziedziczenie tego zaburzenia. 

• Czynniki neurobiologiczne - Zachowania opozycyjno-buntownicze mogą także wynikać z nieprawidłowości w budowie anatomicznej mózgu i zaburzenia poziomu neuroprzekaźników. Istnieją również dowody na związek między ODD a zaburzeniami układu limbicznego odpowiadającego za kontrolę emocji.

• Czynniki środowiskowe - Zaburzenia opozycyjno-buntownicze są również związane ze środowiskiem, w którym rozwija się dziecko. Surowe wychowanie, stosowanie kar, brak odpowiedniej opieki ze strony rodziców, nadopiekuńczość, konflikty w domu, brak poczucia bezpieczeństwa i niska samoocena dziecka mogą wpływać na powstanie zaburzeń zachowania u dzieci i młodzieży. Dzieci z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi często wychowują się w rodzinach o niskim statusie społecznym i ekonomicznym, a także są pozbawione wsparcia ze strony otoczenia.

Na wystąpienie zaburzenia opozycyjno-buntowniczego narażone są dzieci, które mają trudności w nawiązywaniu kontaktu z innymi osobami (w tym z rówieśnikami) oraz są pozbawione umiejętności społecznych i adaptacyjnych. 

Przyczyny zaburzeń opozycyjno-buntowniczych mają często związek z brakiem bliskiej relacji między dzieckiem a rodzicami. Ignorowanie potrzeb dziecka, nieokazywanie mu uczuć, bagatelizowanie jego emocji może przyczynić się do rozwoju zachowań buntowniczych. Brak umiejętności rodzicielskich, niedojrzałość emocjonalna czy wybuchowy charakter rodziców nie sprzyjają prawidłowemu rozwojowi młodego człowieka.

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze - objawy

Do najważniejszych objawów zaburzeń opozycyjno-buntowniczych należą:

• Częste napady złości.

• Nieumiejętności w radzeniu sobie z agresją.

• Prowokowanie kłótni z dorosłymi i rówieśnikami.

• Nieakceptowanie norm społecznych.

• Drażliwość.

• Celowe irytowanie innych.

• Obwinianie innych za swoje zachowanie.

• Mściwość i złośliwość.

• Brak posłuszeństwa.

• Wyrządzanie krzywdy innym i niszczenie przedmiotów.

• Opuszczanie zajęć lekcyjnych i ucieczki z domu.

Czasami trudno jest odróżnić zaburzenia opozycyjno-buntownicze od zachowań wynikających z temperamentu dziecka lub etapów rozwojowych. Dlatego niezmiernie ważne jest zwracanie uwagi na funkcjonowanie dziecka w szkole oraz obserwacji jego zachowania w codziennym życiu. 

Do najbardziej niepokojących sygnałów w zachowaniu dziecka należą m.in.:

• konflikty w środowisku szkolnym mogące grozić wydaleniem dziecka ze szkoły;

• agresywne zachowania dziecka będące zagrożeniem dla innych osób;

• brak jakiejkolwiek reakcji na polecenia rodziców;

• konflikty z prawem.

Pojawienie się ww. problemów wymaga skorzystania z pomocy psychologa, przeprowadzenia diagnozy i wdrożenia odpowiedniej terapii.

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze - konsekwencje

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze mogą zanikać wraz z dorastaniem dziecka. Nie należy ich jednak bagatelizować, gdyż brak odpowiedniej reakcji na objawy agresji może skutkować jej nasileniem, problemami z prawem i postawą aspołeczną w dorosłym życiu.

Wśród pacjentów z ODD często dochodzi do rozwoju uzależnień, stanów depresyjnych, a nawet do samobójstw.

Dlatego niezwykle istotne jest odpowiednie rozpoznanie i leczenie zaburzeń opozycyjno-buntowniczych. Wcześnie wdrożona terapia może przynieść szereg korzyści dziecku i jego otoczeniu.

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze - jak postępować?

Po diagnozie zaburzeń opozycyjno-buntowniczych u dziecka należy podjąć kroki mające na celu wprowadzenie odpowiedniej terapii. Często stosuje się psychoedukację angażującą najbliższe otoczenie dziecka oraz wsparcie psychologiczno-pedagogiczne w szkole. Techniki terapeutyczne obejmują zrozumienie przyczyn zaburzeń w rozwoju dziecka i prawidłowych reakcji na buntownicze i agresywne zachowania.

Dostępne są także specjalne warsztaty umiejętności rodzicielskich, które uczą rodziców wspierających metod wychowawczych opierających się na zacieśnieniu relacji z dzieckiem. Składają się na nie techniki behawioralne takie jak rozmowy z dzieckiem, konsekwentne ustalanie norm i zasad czy nagradzania pozytywnych postaw dziecka.

Nauczyciele i pracownicy szkoły mogą współpracować z rodzicami i terapeutami, aby wprowadzać odpowiednie metody radzenia sobie z zachowaniem dziecka w środowisku szkolnym. Może to obejmować indywidualne plany adaptacyjnych zachowań dziecka lub inne formy wsparcia.

Bardzo skuteczna w leczeniu zaburzeń opozycyjno-buntowniczych jest również psychoterapia indywidualna dziecka. Jak wygląda terapia dla dzieci z ODD?

Terapia dla dzieci z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi

W procesie terapeutycznym można pomóc dziecku za pomocą różnych dostępnych narzędzi. Praca z dzieckiem z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi najczęściej obejmuje:

Terapię behawioralną (indywidualną oraz grupową)

Składają się na nią treningi umiejętności społecznych i radzenia sobie z impulsywnymi i agresywnymi zachowaniami. Dziecko uczy się strategii radzenia sobie w trudnych sytuacjach, zamiast reagować gniewem lub buntem.

Na zajęciach grupowych dzieci z zaburzeniami zachowania mogą ćwiczyć umiejętności społeczne i uczyć się, jak pokonywać trudności w adaptacji i jak lepiej funkcjonować wśród rówieśników lub domowników. Uczą się jak wyeliminować zachowania agresywne i trudności w interakcjach społecznych.

Terapię rodzinną

Spotkania dzieci i rodziców z terapeutą mają na celu usprawnienie komunikacji i pogłębienie relacji między członkami rodziny.

Rodzice mogą również korzystać z grup wsparcia, gdzie dzielą się doświadczeniami i otrzymują pomoc w radzeniu sobie z problemami wychowawczymi.

Farmakoterapię

W niektórych przypadkach, jeśli zaburzenia opozycyjno-buntownicze współwystępują z innymi zaburzeniami, takimi jak np. zespół nadpobudliwości ruchowej (ADHD), depresja czy zaburzenia lękowe, po konsultacji z psychiatrą dziecięcym stosuje się leki przeciwdepresyjne, leki przeciwdrgawkowe, stabilizatory nastroju, czy selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny. Farmakoterapia jest jednak zazwyczaj dodatkiem do terapii psychologicznej i behawioralnej, a nie jedyną formą leczenia.

Psychoterapia dzieci z ODD jest procesem długotrwałym oraz wymagającym pełnego zaangażowania zarówno ze strony dziecka, jak i jego rodziny. Ważne jest, aby terapia była dostosowana do indywidualnych potrzeb dziecka oraz by regularnie monitorować postępy i w miarę potrzeb dostosowywać techniki terapeutyczne.