Zaburzenia adaptacyjne - co je powoduje i jak sobie z nimi radzić?

W życiu każdego z nas pojawiają się czasami trudne i stresujące sytuacje, które wymagają od nas elastyczności i nierzadko, dostosowania się do nowych zmian. Czasami jednak na skutek silnie stresującego wydarzenia możemy nie być w stanie poradzić sobie z trudnościami. Wtedy wzrasta ryzyko rozwoju zaburzeń adaptacyjnych. Czym są zaburzenia adaptacyjne? 

Zaburzenia adaptacyjne - co to jest?

Zaburzenia adaptacyjne to zespół objawów emocjonalnych cechujący się stanami napięcia, niepokoju i przygnębienia, które pojawiają się w wyniku trudnych i/lub niespodziewanych sytuacji życiowych.

Zaburzenia adaptacyjne są nadmierną i nieadekwatną reakcją w stosunku stresora, która wykracza poza nasze możliwości przystosowania się do danej sytuacji. Dla zaburzeń adaptacyjnych charakterystyczne będą więc trudności z adaptacją się do nowej rzeczywistości. 

Jak zaburzenia adaptacyjne definiują klasyfikacje diagnostyczne? Według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-11) zaburzenia adaptacyjne są nieprzystosowawczą reakcją emocjonalną lub behawioralną na określony stresor psychospołeczny. Jako stresory psychospołeczne wymienia się natomiast m.in. rozwód, rozstanie, chorobę, wyprowadzkę, utratę pracy, konflikty w pracy itd.

Zaburzenia adaptacyjne - objawy

Zgodnie z klasyfikacją ICD-11 zaburzenia adaptacyjne objawiają się:

• nadmiernym zaabsorbowaniem stresorem oraz jego skutkami,

• nadmiernym zamartwianiem się, analizowaniem sytuacji,

• trudnościami w przystosowaniu się do nowej sytuacji, do stresora, 

• obniżonym nastrojem, uczuciem smutku,

• przygnębieniem,

• utratą energii, brakiem motywacji,

• napięciem, niepokojem,

• napadami płaczu,

• zaniedbywaniem obowiązków,

• wycofaniem z kontaktów społecznych,

• problemami ze snem, 

• katastrofizowaniem, rozmyślaniem o najgorszych scenariuszach,

• poczuciem beznadziei,

• drażliwością.

Objawy zaburzeń adaptacyjnych zgodnie z ICD-11 zazwyczaj pojawiają się w ciągu 1 miesiąca od wystąpienia stresora i mogą utrzymywać się do około 6 miesięcy po zakończeniu stresującego wydarzenia. Jeżeli zaś stresory są przewlekłe i utrzymują się przez dłuższy czas, wtedy zaburzenia adaptacyjne mogą trwać dłużej.

Według klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-5) zaburzenia adaptacyjne to również reakcje emocjonalne lub behawioralne na określony stresor. Ich objawy natomiast, według DSM-5 zwykle rozwijają się w ciągu 3 miesięcy od wystąpienia stresora. DSM-5 dodatkowo wyróżnia podtypy zaburzeń adaptacyjnych, m.in. z przewagą lęku, nastroju depresyjnego, objawów lękowo-depresyjnych oraz z przewagą zaburzeń behawioralnych. 

Zaburzenia adaptacyjne mogą bowiem objawiać się pod postacią symptomów behawioralnych, takich jak np. niebezpieczna jazda, nadużywanie alkoholu, wdawanie się w bójki itd. 

Jeżeli objawy zaburzeń adaptacyjnych trwają dłużej niż 6 miesięcy po ustąpieniu stresora, wówczas objawy mogą wskazywać na depresję lub zaburzenia lękowe. 

Objawy zaburzeń adaptacyjnych u dzieci

Zaburzenia adaptacyjne u dzieci oraz młodzieży mogą objawiać się inaczej niż u osób dorosłych. Objawy te mogą mieć nie tylko charakter emocjonalny, ale i behawioralny oraz somatyczny. Typowe objawy zaburzeń adaptacyjnych u dzieci to:

• agresja, napady gniewu, 

• nadmierne zamartwianie się,

• silny lęk,

• drażliwość, wybuchy złości, 

• buntowanie się - unikanie obowiązków domowych, częste kłótnie z rodzicami, 

• trudności z koncentracją,

• problemy szkolne - spadek wyników w nauce wynikający np. z problemów ze skupieniem uwagi,

• unikanie kontaktów z rówieśnikami, wycofanie społeczne, 

• objawy somatyczne - bóle brzucha, nudności, bóle głowy. 

U najmłodszych dzieci zaburzenia adaptacyjne mogą również objawiać się pod postacią nadmiernej płaczliwości, moczenia nocnego lub regresji (powrót do wcześniejszych etapów rozwoju). 

Jakie są przyczyny zaburzeń adaptacyjnych?

Zaburzenia adaptacyjne mogą rozwinąć się w wyniku trudnych i niespodziewanych wydarzeń życiowych, które subiektywnie postrzegane są jako obciążające emocjonalne. Przyczyną zaburzeń adaptacyjnych może być zarówno wystąpienie jednego takiego wydarzenia, jak i np. doświadczanie długotrwałych trudności. 

Jako trudne sytuacje, które mogą prowadzić do zaburzeń adaptacyjnych wymienia się:

• rozwód, rozstanie,

• śmierć bliskiej osoby,

• diagnozę ciężkiej/przewlekłej choroby,

• problemy finansowe, utratę pracy,

• konflikty w relacjach,

• zmianę miejsca zamieszkania,

• przejście na emeryturę, 

• trudności w szkole - np. brak akceptacji ze strony rówieśników,

• brak wsparcia emocjonalnego,

• częste kłótnie rodziców. 

Warto jednak pamiętać, że nie u każdej osoby, która doświadczy trudnej sytuacji, rozwiną się zaburzenia adaptacyjne. W ich rozwoju znaczenie mają także indywidualne predyspozycje, takie jak m.in. nagromadzenie trudności i kumulacja problemów, brak umiejętności radzenia sobie z trudnościami, brak wsparcia społecznego czy skłonność do pesymistycznego myślenia. 

Jak leczy się zaburzenia adaptacyjne?

Leczenie zaburzeń adaptacyjnych opiera się przede wszystkim na psychoterapii, której celem jest złagodzenie objawów i pomoc pacjentom w dostosowaniu się do stresora i nowej rzeczywistości. Najczęściej w przypadku zaburzeń adaptacyjnych stosuje się psychoterapię poznawczo-behawioralną.

Specjaliści często proponuje również regularną praktykę technik relaksacyjnych, takich jak np. medytacja, praktyka uważności lub ćwiczenia oddechowe, które pozwalają zmniejszyć napięcie oraz uczucie lęku. 

W niektórych przypadkach, gdy pacjent doświadcza silnego lęku lub dodatkowo cierpi na depresję, lekarz psychiatra może zalecić rozpoczęcie farmakoterapii. Farmakoterapia stosowana jest jako uzupełnienie psychoterapii i może obejmować stosowanie leków przeciwlękowych, przeciwdepresyjnych i/lub leków nasennych.