Szok termiczny - czym jest i jakie daje objawy?

Szok termiczny to stan, w którym organizm nie radzi sobie z nagłą i dużą zmianą temperatury. Może prowadzić do zaburzeń krążenia, oddychania, a w skrajnych przypadkach nawet do utraty przytomności. Jak objawia się szok termiczny i jak na niego reagować?

Szok termiczny - co to jest?

Szok termiczny to fizjologiczna reakcja organizmu na nagłą i dużą zmianę temperatury otoczenia, która przekracza możliwości adaptacyjne układów regulujących temperaturę ciała. Może wystąpić zarówno przy gwałtownym oziębieniu (np. skok do zimnej wody w upalny dzień), jak i przy szybkim ogrzaniu (np. wejście do bardzo gorącego pomieszczenia zimą).

Z medycznego punktu widzenia szok termiczny nie jest odrębną jednostką chorobową, lecz zbiorem objawów fizjologicznych wynikających z przeciążenia układów regulujących temperaturę ciała, głównie układu nerwowego, sercowo-naczyniowego i oddechowego.

Najczęstszą i najbardziej niebezpieczną sytuacją, która może wywołać szok termiczny, jest kontakt rozgrzanego organizmu z zimną wodą - np. skok do jeziora po opalaniu lub po intensywnym wysiłku fizycznym. Tak gwałtowna zmiana może prowadzić do nagłego skurczu naczyń krwionośnych, zaburzeń rytmu serca, problemów z oddychaniem, a w niektórych przypadkach do zatrzymania krążenia lub utonięcia.

Jakie są objawy szoku termicznego?

Objawy szoku termicznego pojawiają się nagle i są wynikiem przeciążenia organizmu związanego z gwałtowną zmianą temperatury otoczenia. Ich nasilenie zależy od wielu czynników, m.in. ogólnego stanu zdrowia, stopnia nagłego wychłodzenia lub przegrzania, a także czasu ekspozycji na zagrażającą sytuację. 

Objawy szoku termicznego to m.in.:

• Nagłe uczucie duszności - może być wynikiem skurczu mięśni oddechowych lub odruchu obronnego organizmu na zimno, zwłaszcza przy nagłym zanurzeniu w wodzie,

• Zaburzenia rytmu serca - kołatanie serca, przyspieszone tętno,

• Zawroty głowy, oszołomienie - są wynikiem nagłego spadku ciśnienia lub niedotlenienia mózgu,

• Bladość skóry lub nagłe zaczerwienienie - oznaka silnej reakcji naczynioruchowej,

• Bóle i skurcze mięśni - mogą pojawić się przy wychłodzeniu,

• Drżenie ciała, dreszcze - organizm próbuje w ten sposób podnieść temperaturę wewnętrzną, 

• Utrata przytomności - w skrajnych przypadkach może dojść do omdlenia, a nawet zatrzymania krążenia. 

Szok termiczny - przyczyny

Do najczęstszych przyczyn szoku termicznego możemy zaliczyć:

• Nagłe zanurzenie w zimnej wodzie - np. skok do jeziora po nagrzaniu ciała na słońcu lub wejście do zimnego prysznica po intensywnym treningu. Może to wywołać silny skurcz naczyń i odruchową reakcję układu oddechowego, tzw. “gasping” (nagły wdech), która grozi zachłyśnięciem,

• Wychłodzenie organizmu -  długie przebywanie na mrozie bez odpowiedniego ubrania, zwłaszcza przy silnym wietrze i wilgoci. Szczególnie niebezpieczne jest u osób starszych i dzieci,

• Przegrzanie organizmu - długotrwałe przebywanie w wysokiej temperaturze, np. w nasłonecznionym miejscu, dusznym pomieszczeniu lub gorącej kąpieli. Może dojść do zaburzeń termoregulacji, odwodnienia i przegrzania narządów wewnętrznych,

• Duża różnica temperatur - np. wyjście z klimatyzowanego pomieszczenia wprost na silne słońce, szybka zmiana środowiska termicznego bez czasu na adaptację,

• Nagła ekspozycja na zimne lub gorące powietrze - np. w saunie lub kriokomorze, jeśli nie są zachowane odpowiednie zasady bezpieczeństwa.

Jak radzić sobie z szokiem termicznym? Pierwsza pomoc

Szok termiczny to stan zagrażający zdrowiu i życiu, dlatego kluczowe jest jak najszybsze rozpoznanie objawów i odpowiednie działanie. Sposób postępowania zależy od tego, czy doszło do przegrzania, czy wychłodzenia organizmu, ale w każdym przypadku celem jest szybkie ustabilizowanie podstawowych funkcji życiowych oraz ograniczenie negatywnych skutków zaburzenia termoregulacji.

Pierwsza pomoc w przypadku szoku termicznego w wyniku wychłodzenia

Krok 1: Zabezpiecz osobę przed dalszym wychłodzeniem

Przenieś poszkodowaną osobę w miejsce osłonięte od wiatru i zimna, np. do pomieszczenia lub przynajmniej pod zadaszenie. Jeśli jej ubranie jest mokre, ostrożnie je zdejmij i załóż suche, ciepłe warstwy odzieży.

Okryj osobę poszkodowaną kocem (najlepiej termicznym - folią NRC, srebrną stroną do ciała). Zadbaj również o zakrycie jej głowy, dłoni i stóp.

Krok 2: Ogrzewaj ciało powoli i stopniowo

Ogrzewanie powinno odbywać się od tułowia, nie od kończyn, ponieważ nagłe ogrzanie rąk czy nóg może nasilić spadek temperatury narządów wewnętrznych. Nie stosuj gorących źródeł ciepła bezpośrednio na skórę (termofory, suszarki), aby nie doprowadzić do poparzenia lub wstrząsu.

Krok 3: Jeśli osoba jest przytomna - nawodnij ją i uspokój

Podaj ciepły, ale nie gorący napój, najlepiej wodę lub herbatę bez cukru i kofeiny. Nigdy nie podawaj alkoholu, ponieważ rozszerza on naczynia krwionośne i przyspiesza utratę ciepła. Nie zmuszaj osoby poszkodowanej do ruchu, jeśli jest wyraźnie osłabiona, ponieważ może to zwiększyć ryzyko pogorszenia jej stanu.

Krok 4: Obserwuj stan ogólny i reaguj w razie pogorszenia

Jeśli wystąpią drgawki, splątanie, zaburzenia świadomości, trudności z mówieniem lub utrata przytomności, niezwłocznie wezwij pogotowie (112).

W razie utraty przytomności ułóż osobę w pozycji bocznej bezpiecznej i regularnie sprawdzaj jej oddech oraz tętno.

Krok 5: Poczekaj na służby ratunkowe

Nie zostawiaj osoby poszkodowanej samej, nawet jeśli jej stan się poprawił. Zawsze poczekaj do przyjazdu służb alarmowych. 

Pierwsza pomoc w przypadku szoku termicznego w wyniku przegrzania

Krok 1: Przenieś osobę w chłodne miejsce

Zabierz poszkodowaną osobę z nasłonecznionego lub nagrzanego otoczenia, np. do cienia, chłodnego pomieszczenia lub klimatyzowanego wnętrza. Ułóż osobę w pozycji półleżącej, z uniesioną głową, aby ułatwić jej oddychanie.

Krok 2: Schładzaj ciało stopniowo, ale skutecznie

Zdejmij nadmiar odzieży, żeby ułatwić oddawanie ciepła. Ochładzaj ciało wodą, możesz przemywać kark, pachy, czoło i tułów chłodnymi okładami lub wilgotną tkaniną.

W miarę możliwości zastosuj wachlowanie lub wentylator. Nigdy nie stosuj lodowatej wody ani okładów z lodu bezpośrednio na skórę, ponieważ może to wywołać skurcz naczyń i pogorszyć stan poszkodowanego.

Krok 3: Jeśli osoba jest przytomna - podaj jej chłodny napój

Podaj wodę małymi łykami, najlepiej bez dodatków. Nie podawaj napojów bardzo zimnych, słodzonych ani z kofeiną. Nigdy nie podawaj alkoholu, ponieważ działa on odwadniająco i obciąża układ krążenia.

Krok 4: Obserwuj stan ogólny

Zwróć uwagę na niepokojące objawy: splątanie, zawroty głowy, przyspieszony oddech, osłabienie, zaburzenia świadomości.

W razie pogorszenia np. utraty przytomności niezwłocznie wezwij pogotowie (112).

Krok 5: W razie utraty przytomności - reaguj

 Ułóż osobę w pozycji bocznej bezpiecznej. Sprawdzaj jej oddech i tętno, jeśli oddech ustanie, rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) i kontynuuj do czasu przyjazdu służb.