Jakie badanie wykonać na nietolerancję glutenu?

Objawy nietolerancji glutenu mogą być bardzo niespecyficzne, co niestety jedynie utrudnia postawienie odpowiedniej diagnozy. Właściwa diagnoza jest jednak niezbędna do rozpoczęcia skutecznego leczenia. Jak objawia się nietolerancja na gluten? Jakie badania na nietolerancje glutenu należy wykonać?

Jakie są objawy nietolerancji glutenu?

Gluten to białko roślinne składające się z dwóch białkowych frakcji - gliadyny i gluteniny. Występuje on w pszenicy, życie, jęczmieniu i owsie. Gluten nadaje produktom zbożowym charakterystyczną, elastyczną strukturę. Ze względu na to, że ma on lepką i kleistą konsystencję, jest on również wykorzystywany jako półprodukt w wielu produktach spożywczych. Szacuje się, że gluten znajduje się w  90 proc. wszystkich produktów, jakie znajdziemy na rynku spożywczym. 

Wyróżnia się trzy formy nietolerancji na gluten:

1. Alergia na gluten - wynika z nadreaktywnej odpowiedzi układu odpornościowego. Objawy alergii na gluten pojawiają się zaraz po spożyciu produktów z glutenem. W rzadkich przypadkach spożycie glutenu może doprowadzić do wstrząsu anafilaktycznego,

2. Celiakia - choroba autoimmunologiczna, w której spożywanie glutenu prowadzi do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego i powoduje zanik kosmków jelitowych. Celiakia często skutkuje niedoborami witamin i minerałów,

3. Nadwrażliwość na gluten (ang. non-celiac gluten sensitivity) - jej objawy są podobne do celiakii, ale w nadwrażliwości na gluten nie dochodzi do uszkodzenia błony śluzowej jelita.
   
   

Typowe objawy nietolerancji glutenu to m.in.:

• bóle brzucha, wzdęcia,

• biegunki, zaparcia,

• nudności, wymioty,

• utrata masy ciała,

• zmniejszony apetyt. 

W przypadku alergii na gluten dodatkowo mogą wystąpić duszności, napady astmy, pokrzywka, wypryski i wysypka. 

Poza typowymi objawami ze strony układu pokarmowego nietolerancja glutenu może dawać także bardziej specyficzne objawy: 

• przewlekłe zmęczenie, osłabienie, często połączone z tzw. “mgłą mózgową”,

• niedokrwistość,

• bóle głowy,

• zaburzenia hormonalne - nieregularne miesiączki, zanik miesiączki, spadek libido,

• zmiany skórne - nawracające afty w jamie ustnej, wypryski lub nietypowa skłonność do powstawania siniaków, 

• zmiany nastroju, stany depresyjne. 

Celiakia oraz nadwrażliwość na gluten może również przebiegać bezobjawowo, co niestety znacząco utrudnia rozpoznanie schorzenia i rozpoczęcie odpowiedniego leczenia. 

Nietolerancja glutenu - przyczyny

Nietolerancja na gluten może mieć różne przyczyny, w zależności od jej rodzaju. Najbardziej złożoną formą jest celiakia, autoimmunologiczna choroba przewlekła, w której organizm atakuje własne tkanki. W przebiegu celiakii dochodzi do uszkodzenia kosmków jelitowych, co następnie prowadzi do poważnych zaburzeń w przyswajaniu składników odżywczych w organizmie.

Celiakia jest ściśle związana z predyspozycjami genetycznymi. Jeżeli w rodzinie występowały przypadki tej choroby, to ryzyko jej wystąpienia znacząco wzrasta. Ponadto na celiakię szczególnie narażone są osoby z cukrzycą typu 1 lub chorobami tarczycy. 

Nieco inaczej wyglądają przyczyny w przypadku nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten. Pomimo badań, naukowcy do tej pory nie wiedzą, jaki konkretnie mechanizm stoi za jej rozwojem. Obecne teorie wskazują jednak na to, że przyczyną nadwrażliwości na gluten mogą być nietypowe reakcje układu odpornościowego oraz zaburzenia w funkcjonowaniu jelit.  

Alergia na gluten natomiast jest “klasyczną” reakcją alergiczną, w której układ odpornościowy identyfikuje gluten jako zagrożenie i w rezultacie wytwarza przeciwko niemu przeciwciała (IgE). Przeciwciała te odpowiadają za typowe objawy alergiczne, które pojawiają się po spożyciu produktów zawierających gluten.  

Nietolerancja glutenu - jakie badanie wykonać?

Diagnostyka nietolerancji glutenu obejmuje szereg badań diagnostycznych, które pozwalają określić jej dokładną formę. Przed rozpoczęciem diagnostyki niezwykle ważne jest, aby nie rezygnować z glutenu. Wykluczenie z diety produktów zawierających gluten na kilka tygodni przed badaniami może bowiem zafałszować ich wyniki i utrudnić diagnozę.

Diagnostyka celiakii

W przypadku podejrzenia celiakii proces diagnostyczny rozpoczyna się od badań krwi w kierunki obecności:

• przeciwciał anty TgT,

• przeciwciał DGP IgG,

• przeciwciał IgA,

• całkowitego poziomu IgA.

Jeżeli badania wykażą obecność ww. przeciwciał, to wówczas lekarz zleca wykonanie biopsji jelita cienkiego. To właśnie biopsja ostatecznie potwierdza lub wyklucza celiakię i dodatkowo pozwala ocenić stopień uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. 

W wielu aptekach dostępne są również testy kasetkowe na alergię pokarmową do samodzielnego wykonania, które wykrywają przeciwciała w próbce krwi pobranej z palca. Tego typu testy wykorzystywane są do samodzielnej diagnozy celiakii, jednak ich wynik nie jest wystarczający do postawienia ostatecznej diagnozy. Celiakię może potwierdzić wyłącznie lekarz na podstawie pełnej diagnostyki.

Badania diagnostyczne w kierunku alergii na gluten

W przypadku podejrzenia alergii na gluten diagnostyka opiera się na dwóch głównych badaniach: testach skórnych, które pokazują natychmiastową reakcję alergiczną oraz badaniach krwi, które sprawdzają poziom przeciwciał IgE specyficzny dla białek pszenicy. 

Badania diagnostyczne w kierunku nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten

Niestety obecnie nie istnieją specyficzne testy diagnostyczne, które umożliwiałyby rozpoznanie nadwrażliwości na gluten. Diagnozę nadwrażliwości stawia się metodą wykluczenia - jeżeli badania nie potwierdzą celiakii ani alergii na gluten, to wtedy lekarz może stwierdzić nieceliakalną nadwrażliwość na gluten. 

Jak leczyć nietolerancję glutenu?

Podstawową metodą leczenia wszystkich form nietolerancji glutenu - zarówno celiakii, jak i nadwrażliwości na gluten jest ścisła dieta eliminacyjna. Polega ona na całkowitym wykluczeniu z codziennego jadłospisu produktów z glutenem, co pozwala nie tylko złagodzić uciążliwe objawy, ale również uniknąć długoterminowych powikłań zdrowotnych.  

Dieta bezglutenowa opiera się na eliminacji z jadłospisu produktów zawierających pszenicę, jęczmień, żyto, orkisz oraz owies. Ze względu na to, że wiele produktów z pozoru bezglutenowych, może zawierać śladowe ilości glutenu, najbezpieczniejszym rozwiązaniem będzie spożywanie wyłącznie produktów oznaczonych jako certyfikowane bez glutenu. 

Całkowita eliminacja glutenu z diety może niestety prowadzić do niedoborów niektórych składników odżywczych. Szczególną uwagę należy zwrócić na poziom witaminy B12, kwasu foliowego, żelaza, cynku, magnezu lub błonnika pokarmowego. Suplementację warto jednak wprowadzić dopiero po stwierdzeniu niedoborów.