Co warto wiedzieć o szczepieniach przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego HPV

Podejście do profilaktyki HPV stopniowo się zmienia – szczepienia nie są już postrzegane wyłącznie jako forma ochrony dla nastolatków przed rozpoczęciem aktywności seksualnej. Coraz większy nacisk kładzie się również na możliwość zaszczepienia osób, które nie skorzystały z ochrony w młodszym wieku, w tym młodych dorosłych. Sprawdź, co warto wiedzieć o wirusie HPV, jego objawach i możliwych konsekwencjach zakażenia oraz o aktualnych zasadach szczepień i refundacji.

Wirus brodawczaka ludzkiego: dowiedz się więcej

Wirus HPV, czyli brodawczaka ludzkiego (Human papilloma virus), jest dość powszechnym patogenem, który występuje w około 150 odmianach. Co więcej, każda z nich ma inny wpływ na nasze zdrowie. Niektóre typy wywołują bowiem jedynie stosunkowo niegroźne dolegliwości w postaci zmian na skórze jak np. kurzajki. Niestety są też tzw. wysokoonkogenne warianty wirusa, które przyczyniają się do rozwoju nowotworów i należą do nich m.in. typ 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 i 59. 

Problem polega na tym, że wirusem HPV dość łatwo się zakazić, ponieważ dochodzi do tego głównie drogą płciową, co wyjaśnimy niżej. Warto jednak wspomnieć, że według szacunków co najmniej połowa aktywnych seksualnie kobiet i mężczyzn na świecie albo już jest jego nosicielami, albo wkrótce się nim zarazi. 

Kiedy można się zakazić? Jakie są objawy?

Wirus HPV roznoszony jest głównie drogą płciową podczas stosunków seksualnych, w tym również tych oralnych i analnych. Zakazić się nim można także poprzez bezpośredni kontakt ze śliną lub krwią osoby zakażonej, czyli np. podczas wizyty u kosmetyczki lub na basenie i saunie, o ile mamy uszkodzony naskórek. Zdarza się również, że do transmisji patogenu z matki na dziecko dochodzi podczas porodu. 

Objawy zakażenia HPV zależą od typu wirusa oraz miejsca jego przedostania się do organizmu. Najczęściej w jego efekcie powstają jednak różne zmiany skórne takie jak:

• brodawki zwykłe (tzw. kurzajki) – mają one postać niewielkich grudek o nierównej powierzchni i najczęściej zlokalizowane są na palcach rąk,

• brodawki podeszwowe – występują od spodu stopy,

• kłykciny kończyste – są to brodawki płciowe, które mogą pojawić się na wargach sromowych, pochwie, odbycie, prąciu, cewce moczowej i napletku.

Jeśli do zakażenia doszło wskutek seksu oralnego, kłykciny mogą powstać także w obrębie gardła, krtani i jamy ustnej. 

Powyższe zmiany są dość uciążliwe w leczeniu i mogą mieć charakter nawracający, jednak nie zawsze są groźne, o ile były wywołane przez nieonkogenną odmianę wirusa. 

Największe zagrożenie wynika z zakażenia wariantami onkogennymi. Mogą one bowiem powodować śródnabłonkową neoplazję narządów płciowych np. szyjki macicy, pochwy, sromu, prącia lub odbytu. Jest to stan, który może przeobrazić się w nowotwór.

HPV a rak szyjki macicy

Rak szyjki macicy jest jednym z najpoważniejszych powikłań zakażenia wirusem HPV. Do jego rozwoju dochodzi głównie wskutek oddziaływania dwóch typów tego patogenu: 16 i 18, które odpowiadają za większość przypadków tego nowotworu. 

Zakażenie szyjki macicy przebiega w trzech etapach. W pierwszym, utajonym nie występują żadne objawy, a kobieta ma nawet prawidłowe wyniki cytologii. Dopiero w kolejnej fazie subklinicznej pojawiają się pewne odchylenia od normy w badaniach oraz zaczynają dokuczać różne dolegliwości np. infekcje grzybicze w obrębie narządów płciowych, które jednak dość często ustępują po 1-2 latach. Tylko u części kobiet dochodzi do fazy klinicznej choroby, gdy zakażenie doprowadza do rozwinięcia się nowotworu. 

Rak szyjki macicy może rozwijać się nawet 10 lat. Ponieważ przez długi czas nie daje żadnych objawów (lub są one bagatelizowane przez kobiety), jest często wykrywany zbyt późno i dlatego odznacza się wysoką śmiertelnością (choroba zabija nawet 50% pacjentek).

O skali problemu najlepiej świadczą liczby – każdego roku na nowotwór ten umiera ponad 340 tys. kobiet na świecie. W Polsce zapada na niego rocznie aż 3 tysiące kobiet. 

Szczepionka: zawalcz o swoje zdrowie

Jednym z najskuteczniejszych sposobów na uniknięcie zakażenia wirusem HPV jest szczepienie. Specjalne szczepionki przeciw najgroźniejszym, onkogennym typom patogenu zostały wprowadzone jeszcze w 2006 roku i są stosowane już w kilkudziesięciu krajach na całym świecie, w tym w Polsce. Występują one w trzech wariantach:

• 2-walentnej – zapewnia ona ochronę przed wirusem typu 16 i 18, a więc jest podstawowym preparatem zapobiegającym nowotworowi szyjki macicy,

• 4-walentnej – chroni przed odmianami: 6, 11, 16, 18, a więc dodatkowo przed patogenami odpowiedzialnymi za powstawanie kłykcin kończystych,

• 9-walentnej – zapobiega zakażeniom wariantami wirusa: 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58 i przez to zapewnia najszerszą ochronę.

Jak pokazały dotychczasowe badania, szczepionka na HPV zmniejsza ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy nawet o 70-90% (najskuteczniejsza jest 9-walentna). 

Dla kogo jest szczepienie?

Szczepienie przeciwko wirusowi HPV jako element profilaktyki raka szyjki macicy polecane jest przede wszystkim dla dziewczynek w wieku od 9 lat. Jak wykazały bowiem badania, najlepsze efekty ochronne przynosi podanie szczepionki przed rozpoczęciem współżycia i przed zakażeniem patogenem. Szczepić mogą się również dorosłe kobiety w wieku rozrodczym, o ile lekarz uzna to za zasadne. 

Co ważne, zgodnie z zaleceniami Polskiego Programu Szczepień Ochronnych szczepienie rekomendowane jest również dla chłopców w wieku od 9 lat i dorosłych mężczyzn, ponieważ wirus brodawczaka ludzkiego także u nich może wywołać nowotwór narządów płciowych. 

Z bezpłatnego szczepienia mogą skorzystać również młodzi dorośli w wieku od 18 do 26 lat, którzy spełniają warunki programu. To ważna zmiana, ponieważ ochrona przeciw HPV nie ogranicza się już wyłącznie do dzieci i nastolatków. W tej grupie szczepienie obejmuje trzy dawki, a jego rozpoczęcie powinno nastąpić przed ukończeniem 25. roku życia. Osoby, które kwalifikują się do programu, mogą wykonać szczepienie w poradni podstawowej opieki zdrowotnej (POZ).

Czy szczepienie jest bezpieczne? 

Jak dotąd szczepionka na HPV została podana w ponad 270 milionach dawek i dlatego można już jednoznacznie stwierdzić, że jest ona bezpieczna i dobrze tolerowana przez ludzki organizm. Czasami po jej podaniu występują typowe objawy poszczepienne np. ból, obrzęk i zaczerwienienie w miejscu wkłucia, czy też uczucie zmęczenia oraz dolegliwości bólowe głowy i mięśni.

Jak się okazuje, nie ma też wielu przeciwwskazań do podania szczepienia. Preparatu nie powinny przyjmować bowiem głównie osoby uczulone na jego składniki i cierpiące na zaburzenia odporności, a także dziewczęta poniżej 9 roku życia oraz kobiety w ciąży i w okresie karmienia piersią. 

Poznaj schemat dawkowania szczepienia

Schemat szczepienia przeciw HPV zależy przede wszystkim od wieku osoby, która otrzymuje preparat:

• dzieci i młodzież od ukończenia 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia – szczepienie jest realizowane w 2 dawkach;
• osoby, które rozpoczynają szczepienie po ukończeniu 14. roku życia – co do zasady stosuje się 3 dawki, zgodnie ze schematem właściwym dla danego preparatu;
• młodzi dorośli objęci aktualnym programem bezpłatnych szczepień – otrzymują szczepionkę Cervarix w 3 dawkach w schemacie 0, 1 i 6 miesięcy. Program obowiązuje od 1 października 2026 r. do 31 maja 2027 r.

Refundacja szczepienia przeciw HPV dla dorosłych

Od 1 października 2026 r. z bezpłatnego szczepienia przeciw HPV mogą skorzystać również młodzi dorośli – osoby, które ukończyły 18 lat, ale nie ukończyły 26. roku życia. W tej grupie szczepienie realizowane jest w trzech dawkach, a cały cykl należy rozpocząć przed ukończeniem 25 lat. Można go jednak dokończyć już po 25. urodzinach, pod warunkiem zachowania odpowiednich odstępów między dawkami. Obecnie bezpłatne szczepienie dla młodych dorosłych jest finansowane do 31 maja 2027 r. i można z niego skorzystać w poradni podstawowej opieki zdrowotnej (POZ).

Osoby dorosłe, które nie kwalifikują się do programu bezpłatnych szczepień dla młodych dorosłych, nadal mogą skorzystać z 50% refundacji szczepionki Cervarix. Dotyczy ona osób od 18. roku życia. Warto więc zapytać lekarza o możliwość szczepienia oraz aktualne zasady refundacji.

Profilaktyka ma znaczenie!

W krajach, w których prowadzone są szczepienia ochronne przeciw wirusowi HPV, liczba infekcji spadła nawet o 90%. Szczepionki zapewniają więc skuteczną ochronę także przed najgroźniejszymi skutkami zakażenia się tym patogenem, czyli rakiem szyjki macicy. Pomyśl zatem o takiej profilaktyce, aby dzięki szczepieniu uchronić przed tą śmiertelną chorobą siebie i swoje dzieci.